Eers die vreugde, dan die droef: ’n Lykdig

February 16, 2021 in Uncategorized

Hierdie tweede LAPA/Litnet-blog vir 2021 is iets anders as die gewone soek na sin deur sinne te maak, en sinne te bou. Hierdie is ’n lykdig, ’n huldeblyk, ’n klaaglied, vir ’n slagoffer van Covid.

Eers die vreugde,

dan die droef

’n Lykdig,’n huldeblyk, ’n requiem, ’n klaaglied, ’n treurlied

Jy,
my vriend,
huilmaat, stapmaat, skryfmaat, kameraad
Piérre

jy
wat nie meer hier is nie

onthou jy
hoe het ons gesê?

HOE as werkwoord
HOE kom ons deur die vallei van verlatenheid
HOE kom ons oor die vlaktes van verdriet
HOE maak ons sin uit hierdie weemoed
hierdie loodkombers?

ons, Piérre
ons
het aan die mees eksklusiewe klub behoort

een waarvan niemand
nooit
ooit
deel van wil wees nie

ons wat ’n kind aan die siekte verloor het
wat sommiges nie eens kan uitspreek nie
die d-woord
depressie
’n fatale depressie
wat lei tot ’n woord wat stol op mense se tonge
die s-woord
selfdood

Nee
kom ons herformuleer
sê ons
oor en oor:
ons so geliefde
o so geliefde kinders
het aan ’n terminale depressie gesterf
soos wat ander aan ’n terminale kanker sterf

maar ons
Piérre,
jy en ek
was selfs nog meer melaats

ons het ook elkeen ’n broer verloor
’n broer wat ook aan die s-woord gesterf het
dubbel-melaats
vir ander wat nie oor hierdie kanker van die siel kan praat nie

en nou, Piérre?

nou is jy ook weg
nou het ook jy deur die dun membraan
tussen lewe en dood geglip

weg in die altyd van ewig
sterstof in die ewigheid
nog ’n statistiek van hierdie virus
op Dag Soveel was daar soveel slagoffers

jy was een van hulle

maar vir jou geliefdes
was
ís
blý
jy
eggenoot en pa
seun en broer
swaer en neef en oom
vriend, kameraad, kollega

HOE het ons dan tot hier gekom?
sê my hoe
Piérre?

jy
die Man’s Man
roekelose recce
in ’n vorige lewe sou jy die Camel Man wees
aksieman
jy
wat so fiks en so sterk was?

maar ook die top-atleet
wat gedigte skryf
diepseun, ja

wat drie en ’n bietjie maande gelede ’n bundel verdriet
oor jou kind gebundel het
profeties, nou, die titel, nè

Vertrek

hoe sou ons toe kon weet net drie en ’n bietjie maande later
sou ook jý vertrek, Piérre?

hoe moet Arina en jou seuns
hul weg deur die wêreld
vind sonder jou?

hoe moet jou bome en jou tuin
nou verder groei
teen Nonna se hange
sonder jou
wat met sonop en sononder eers vir almal gaan groet
Oubaas se honne aan jou voete
jou pragtige paradys
vir jou geliefdes geskep
wat ver oor die Breederiviervallei kyk
tot daar waar die berge se blou
en die horison se blou
se einders mekaar omhels

hoe moet Klein Fontein se mense sonder jou aangaan?
hoe dink jy, Piérre?

as ons
wat in jou verder omtes deel van jou menswees was
jou weggaan tot anderkant die kamers van ons harte voel
hoe dan
vir jou Arina,
met wie jy saam die smart van jul Johs gedra het

hoe, Piérre,
moet Arina nou haar dubbellading smart dra?
en jou seuns
Piérre,
hulle wat nou rondom twee kraters
hul jongmenslewens navigeer
wat verder aan ’n toekoms
sonder hul middelboet
en nou ook sonder jou
moet bou?

terwyl jy so ’n lieflike paradys vir julle geskep het
Piérre
waar jy saans op jou stoep kon sit en
luister na die voëls se aandgesange
– opgeneem op ’n whatsapp en aangedaan aangestuur –
die wind in jou bloekoms se blare
die berge
agter en langs en doer ver voor jou

repos ici
het jy op Klein Fontein se hekpilaar geskryf
jy
die soeker wat nie kon vind
swerwer
wandelaar tussen woord en wêreld
wat
repos ailleurs
ánderkant
wat die oog kan sien,
en
ánderkant woorde
gaan soek het

daar, minstens,
was jou repos ici

maar nou is dit repos ailleurs vir jou naastes, Piérre
hulle vir wie ons nou net woorde
as troos kan aangee
soos wat ons oor soveel jare
vir mekaar
woorde heen en weer gegee het

want
HOE
Piérre
kan jy net weg wees?

jou kind se boek

Die Boek van Johs
Vertrek
op jou kring van naastes se bedkassies
ons wat nou deur nóg meer trane
weer lees
herlees
ná jou vertrek
ná jou kind se vertrek

al daardie woordpaaie wat jou verdriet
jou laat neem het
gewhatsapp
saans
soggens
smiddags
die pyn
hierdie verdriet
hierdie weemoed
onhoudbaar

en nou is ook jy deel van die ewigheid

en ons verstáán nie
Piérre

die begaafde so talentvolle so briljante
ortopeed
wat ook mense se harte kon dokter

die
skilder
wat met kwas en kleur
pen en penseel
landskappe op doek laat lewe het
die ortopeed
kenner van anatomie
wat in ’n figuurstudie
die ritmes van die liggaam perfek kon pas
en jou portretstudies
ja
ook jou reeks van Afrikaanse digters

want dié was jy ook
digter
woordkunstenaar
wat met woorde
weemoed aanmekaar geweef het
vir ons minder begaafdes
immers

in Vertrek weerklink jou liefde vir die woord:
ons hoor Totius, Wyk Louw, Eybers

en toe

jy, Piérre
laat weet begin Desember:
“Die kiem het my.”

en hoe jy tuinterapie doen
foto’s van jou beet en raap
jy vertel hoe jy met jou bome praat
o ja, ook:
jy het die virus in ’n dubbele Nelson
wyl jy intense gesprekke met jou bome voer
“Dis ware vreugde”
whatsapp jy

jy wat nog uitvra oor my boek
ag, Piérre
antwoord ek
dis mos maar eintlik
net van akademiese belang
maar newwermaaind
jou en Arina se eksemplaar lê op my tafel
ons moet nou net bymekaar kan uitkom
hy wag geduldig op julle tot ons weer kan sien
jul name op die koevert
hierdie virus
moet nou net eers die wyk neem

jy:
“Dankie. Mis jou baie.”

my antwoord:
ja, my vriend, ons mis mekaar
maar Piérre,
ons sal onsself nooit weer vind nie
ons het ons kinders verloor
ons het ook onsself verloor
want as ’n kind sterf
sterf ook die ma en pa

jou antwoord:
“Te midde van soveel voorregte, beskutting, gesprek, inkomste en nog baie.
Die onvermoë ooit weer gelukkig te wees.”

Ek vertel van ’n dokterkollega
ondenkbaar
wat haar tweede kind verloor het
die eerste aan die kanker van die siel
die tweede aan die kanker van die liggaam

Jy:
“Ek sukkel om dit te hoor.”
“Te hard en te hartseer”
skryf jy
“Dis te veel. Te veel.”

al hierdie weemoed
Piérre
wat soos ’n meteoriet
op ons afkom

op Saterdag, 12 Desember,
hierdie van jou:

Curriculum Vitae
“Gee my ’n papier
met wynvlekke
swart vingervlekke
omgekrulde hoeke
plek-plek geskeur
onvolledig
’n bladsy
uit ’n
ou koerant
want as ek dan
die waarheid
moet skrywe
laat ek dit
op eerlike papier
skrywe
sonder ’n uitveër
en sonder klein blou lyntjies”

Dieselfde dag, ’n tweede:
2 Tim 4:7
“Ek het die goeie stryd gestry
Ek het die wedloop voleindig

Hoe bekyk mens
die einde
wanneer dit insink
dat sketse en planne
verhoudings en lywe
blou lug en skoon seewater
mense op perde
penne
soos dié een
skoon skryfpapier
geen geordende
Godsbepaalde
vredige
voleinding
bereik nie

dat dit ewig onvoltooid
onrustig
met leë hande
sal bly
en ons
die gelukkiges
(onder kluite)
dit
genadiglik
nie hoef te leef nie”

my antwoord:
die sleutel, Piérre,
vir my
is in jou “ewig onvoltooid”
dit waarmee ons elke dag stoei
en:
dankie vir die deel

Jy:
“Dankie vir die saamloop.”

ons prate
praat
soos tog maar altyd
min weet ons die dae is getel
die horlosies tik
maar eintlik
sou ons toe gesê het
as ons geweet het:
ons weet mos ons dae is getel

soos ook myne
terwyl ek hier skryf

net daarna, in nog ’n gedig
dié keer van langs die see
jou smag na jou Johs-kind:

“ … sou ek
na al die jare
hier
op hierdie rotse
in hierdie wind
sy stem
iets van hom
miskien
kon vind?”

op 28 Desember stuur ek vir jou en Arina
die lieflike seën waaroor Max duP in Vryeweekblad skryf:

Lesotho se nasionale spreuk is
Khotso, Pula, Nala
Vrede, reën, voorspoed
ons soek en vind dit in medemense soos ons
wat weet wat die onvrede van die siel is
die droogte van ’n dor bestaan
en
die teëspoed van die uiterste verdriet beleef het
Vrede, reën, voorspoed
vir jou en Arina en jul onderdak se geliefdes

Jy antwoord met ’n Leonard Cohen-aanhaling:
“My songs have come to me.
I’ve had to scrape them out of my heart.
They come in pieces at a time and
in showers and fragments and
if I can put them together into a song and
I have something at the end of the excavation
I’m just grateful for having it.”

Op 29 Desember skryf jy
julle het op Kleinbaai aangekom

maar
“Ek is weer olik.”

op Oujaar, jou laaste gedig,
maar ons weet dit nie
die horlosies tik

Oujaar
“Ag ek het gedink
om vir jou, Lizette
’n oujaarsvers te skryf
hoekom
wil ek nie nou
na grawe nie
hier
op my geleende stoep
kan ek vêr oor die kaai
die meeue hoor roep
ja,
ook ná my
sal ons maar net
hande vat
hier,
op die seesand gaan sit
seuntjies
met lyn en kurk
klein plastiekemmertjies
vol seewater
en geluk
klein voetjies
wat die vlak water beproef
eers die vreugde
en dan die droef?”

My oujaarsverdrietige antwoord
dankie, dierbare vriend
dankie
maar ek weet nie of ek nog ’n oujaar kan deursien nie
ek kan nie nog ’n jaar sonder my kind nie

Jy:
“Ons kom in 2021 bymekaar asseblief.
Mekaar nodig.
Dankie vir antwoord.”

Ek:
ja, ons maak ’n plan in die jaar onses levens 2021
gelukkig
die hele jaar om die plan te maak

maar op 2 Januarie skryf jy:
“Update: huistoe gery.
Wag vir CXR en bloede.
Laaste twee nagte was sleg.
Rigors en temp pieke ++++
Gaan anti ligg doen en depper herhaal.
Internis opinie is steeds COVID.
Mooi bly.”

dieselfde dag:
“Toegelaat. Hoop dit draai!”

my antwoord
terwyl die benoudheid om my vou:
ek hoop jy kan nou daardie so nodige rus
vir liggaam en siel kry

sodat jy hierdie dem virus kan wen

en:
dink aan jou
stuur armsvol energie en krag
om deur hierdie diep drif te kom

Jy:
“Dankie vir soveel liefde. Beteken baie.”

en op 5 Januarie,
wat jou tweede laaste boodskap sou wees,
net
ons het dit nie geweet nie:
“Môre Lizette
Dankie vir die onderskraging.
Hopelik vanmiddag huistoe.
Ek is definitief beter. Mooi dag!”

en jou laaste boodskap
my vriend

ons het dit net nie geweet nie

’n enkel kloppende hart
wat nou in die kuberruim
vibrerend verder
klop en klop en klop

daarna hou Arina ons op hoogte

Piérre se koors
het weer opgevlam
suurstofsaturasie laag
terug in hospitaal
binneaarse antibiotika
gaan bietjie beter
gaan nie beter nie
oor na ICU
Piérre te moeg om vol te hou met die CPAP-masker
gaan hom sedeer
intubeer
aan ventilator koppel
en
en
en

en Saterdagoggend 16 Januarie
een dag voor jou 62ste
die werklikheid wat al dae lank klop in die kuberruim:
“ons harte is gebreek,
ons het laasnag vir Piérre verloor”

En nou,
Piérre?
Nou skryf ek vir jou hierdie simpel ding
Piérre
’n lykdig
verskrikking
’n huldeblyk
dubbelverskrikking

die dodemars het begin
ons het dit net nie gehoor nie
want ons wou nie

so stop nou die horlosies
laat die honde ophou blaf
die dodemars het begin
hoor jy ook hoe sag die tromme roffel?

HOE nou
Piérre?

eers die vreug
dan die droef?

repos ailleurs?
repos ici?

requiescat in pace

Ek was, ek is, ek sal wees

January 21, 2021 in Uncategorized

Die straataansig van Chanel Miller se kunswerk in die San Francisco Asian Art Museum.*

Nuwejaarsvoornemens? Wat praat jy van nuwejaarsvoornemens? Was mos glad nie ’n nuwe jaar met nuwe energie nie? Waar wil jy hê moet voornemens vandaan kom?!

Jy’s reg.

Eerlik gesê, ons gaan die jaar eintlik selfs meer lam en letargies binne as wat ons die oujaar uitgestrompel het. Eintlik stom. Met voete wat lood geword het. Met hierdie virus wat ons in sy tweede golf onderstebo geslaan het. Met immer-teenwoordige angs oor die variant wat so onsigbaar wag om jou uit te vang. Soos wat hy nou al met soveel bekendes en onbekendes gedoen het. Méér: Voorheen het ons skaars van mense geweet wat die virus gekry het. Nou is dit ’n geval van die oorlog kom huis toe. Nou is dit geliefdes wat siek word. Wat sterf. Wat aan ventilators tussen lewe en dood swewe.

So wat praat jy van energie? Laat staan van om te kom met nuwejaarsvoornemens?

Nee, suster, bly ver. Ek en my hopie verdriet is al wat ek kan verduur. Nuwejaarsvoornemens is eenvoudig te banaal. Om iemand ’n voorspoedige nuwe jaar toe te wens, klink mos sommer vulgêr, man. Hoogstens kan ons hoop op goedheid en gesondheid. Veral laasgenoemde.

Ja, en so is dit. Ons het net genoeg energie vir die hier en nou. (En, o gee my krag, praat tog nie uit jou beurt van beurtkrag nie …)

Maar wag. Ons is Suid-Afrikaners. Ons KAN. Want Suid-AfriKANers KAN.

Kopiereg: C Miller, Asian Art Museum, San Franciso

Tel op jou kop. Daar ís hoop. Kyk net na die illustrasie hierby, eintlik ’n lyntekening: “Ek was. Ek is. Ek sal wees.” So eenvoudig. Maar so raak. Maak dit jou inspirasie vir hierdie hele 2021 wat so meedoënloos voor ons lê.

Die kunswerk is deur die Asiaties-Amerikaanse Chanel Miller. Sy is in 2015 as student op die kampus van die Stanford Universiteit verkrag – iets waarmee ons kampusse en ons samelewing met alomteenwoordige gender-gebaseerde geweld kan identifiseer. In die hofsaak daarna was sy as “Emily Doe” bekend. Haar anonieme getuienes het viraal gegaan. Binne vier dae is dit 11 miljoen keer gelees. In 2019 het sy ’n pryswenner-memoir onder haar eie naam gepubliseer: Know my name. Verlede jaar het San Francisco se Asian Art Museum ’n kunswerk van haar uitgestal, sigbaar van die straat af, want die museum is natuurlik ook toe weens Covid. Die muurskildery is 21 m lank and 4 m hoog, elke skets met sy titel van “I was”, “I am”, en “I will be”. Miller se woorde resoneer met die woorde van die anti-oorlog-aktivis Rosa Luxemburg wat op 15 Januarie 1919 deur die proto-Nazi Freikorps in Duitsland vermoor is. Die aand voor haar dood, en bewus daarvan dat sy die volgende oggend tereggestel gaan word, het sy geskryf: “Ich war, ich bin, ich werde sein!”. Ek was, ek is, ek sal wees!

As daar ’n boodskap vir ons in hierdie tyd van Covid is, dan’s dit hierdie een. Knip hom uit, plak hom voor jou waar jy werk, of op jou yskas. “Ek was, ek is, ek sal wees.” Want ons sál oorkom. Daardie dam trane waarin ons ons bevind: Ons sál uit hom opstaan. Maak nie saak wat gister gebeur het nie. Maak nie saak wat vandag gebeur nie. Môre is ’n nuwe begin. Môre sal ons weer opstaan.

Dis reg: Reflekteer oor wat verby is; wees bewus van die nóú. Maar doen dit alles met wat jy weet wat kan wees. Stel jou ’n nuwe môre voor, een waar ons van voor kan begin. Daardie skoenlapper wat uit haar beklemming breek. Die toekoms wag. Ondanks die kettings van Covid; dis alles net tydelik. Want: Jy was. Jy is. Jy sal wees. Skraap nou al jou energie bymekaar om selfs net hierdie prentjie uit te knip en iewers te plak waar jy dit kan sien. Dis genoeg vir vandag. Want môre is nog ’n dag.

* Fotobron: https://exhibitions.asianart.org/exhibitions/chanel-miller-i-was-i-am-i-will-be/

As jy vermoeid en belas is … skryf

November 30, 2020 in Uncategorized

Foto: Dean Moriarty | Pixabay

As hierdie Covid-jaar ook vir jou nou net te lank en te nimmereindigend voel, gebruik daardie laaste bietjie energie en tel ’n pen op, of gaan sit agter jou rekenaar. Begin skryf.

Die ganse mensdom was seker bitter lanklaas kollektief so uitgeput, so teen die grond, so gedaan, en ja, so der dagen zat, soos hier aan die begin van die laaste maand van ’n jaar wat in ’n diep donker gat afspiraal het. Terwyl ons mekaar aankyk en vra: Waar het die tyd verbygevlieg? Hoe is dit moontlik dat ons almal intussen ’n jaar ouer geword het? Nee. Eintlik ’n hele leeftyd afgelê het? En tog is dit of tyd gaan stilstaan het?

Bomskok. So voel dit. Asof liggaam en siel gebombardeer is deur ’n fisiese aanval en ons eenvoudig kláár is. Al van daardie eerste mid-Maart-aankondiging, letterlik op Sondag, 15 Maart, wat in Shakespeare se Julius Ceasar verewig is deur die waarsêer se waarskuwing van “Beware the Ides of March”. Óns Ides van Maart was op Sondagaand 15 Maart toe ons president die ramptoestand afgekondig het. Gevolg deur die volgende Sondag se aankondiging van diepgrendel wat 26 Maart sou begin. As jy jou skool-Shakespeare wil verfris: Die waarsêer het in Julius Ceasar die keiser gewaarsku om op te pas vir die “Ides van Maart”, oftewel 15 Maart. Wat nie gehelp het nie, want Julius is toe op 15 Maart vermoor. Een van sy moordenaars was een van sy beste vriende, Brutus. Wat weer gelei het tot die frase “et tu, Brute” wat gebruik word as ’n getroue vriend jou ondergang bewerk.

Maar skool-Shakespeare daargelaat.

Hier is ons nou soveel maande later, en ons ly kollektief aan bomskok. Vra rond, en hoor die lamentasies van hoe mense net nie meer kan byhou nie. Kyk rond, en sien hoe desperaat almal bokant hul maskers uitloer. Asseblief, laat hierdie virus tog net ons en ons naastes verbygaan.

Miskien gee ons gemoedstoestand vir ons iets van ’n idee van hoe mense moes gevoel het ná die Tweede Wêreldoorlog met alles rondom hulle in ruïnes. ’n Puinlandskap. Nee, ’n pynlandskap. Met geen kos nie, en geen dak oor hul kop; verhale van ma’s wat gras gekook het om as bredie vir hul kinders te kon gee. Uitgebom, letterlik en figuurlik.  

Ons situasie is ver daarvandaan, maar tog voel ook ons “uitgebom”. Terwyl ons eintlik maar net ’n glimps kan kry van hoe erg so ’n trauma en tragedie moes wees, het die koronavirus tog ’n Derde Wêreldoorlog van ’n ander aard veroorsaak sonder dat ’n skoot geklap het.

Mense wat hul lewens verloor het. Mense wat hul lewensonderhoud verloor het. Menslike en ekonomiese rampspoed oral. Besighede tot niet; paaiemente wat nie meer betaal kan word nie want daar is nie meer ’n maandelikse salaris nie. Alles wat afgestel of uitgestel moes word, van kunstefeeste tot troues.

En van dit alles is ons die roadkill, die hasies in die hoofligte wat nie betyds uit die pad kon kom nie. Covid wat álmal van ons psigies aangetas het. En hoe.

Maar tog ook dankbaarheid wat ’n nuwe betekenis gekry het. Dankbaarheid vir wat ondanks alles tog nog kon reg afloop. ’n Kind wat matriek kon skryf. ’n Ma wat darem nog ’n werk het, al is dit nou teen half-betaling. ’n Bejaarde pa wie se operasie uitgestel is weens Covid, sy pyn en ongemak by die dag meer, en toe breek die oomblik tog aan dat die hospitaal weer kon “oopmaak” vir normale mediese prosedures.

En daarom, jou “opdrag”, al voel dit dalk te veel gevra: Skryf.

Klits jou korona-kuur saam uit die hele alfabet met al sy moontlikhede. Gebruik letters en woorde en sinne en paragrawe en skryf oor hoe jy hierdie jaar beleef het. Óórleef het.

Ja, almal wat vermoeid en belas is, neem die pen op, of gaan sit agter die rekenaar. Skrýf oor die Tyd van Covid. Laat jou gedagtes hul loop en hul afdraaie en kronkelpaaie neem om uiteindelik tog by ’n tuiskoms uit te kom.

Skryf hoe jy voel. Skryf wat jy beleef. Wat jou grootste uitdagings was. Wat die klein plesiere was, die vreugdes. Ondanks die verdriet. As jy ’n geliefde verloor het in hierdie tyd: Maak dit ’n huldeblyk aan iemand wat jy altyd in jou hart sal dra, wat altyd deel van jou sal wees. Skryf oor die Tyd van Covid en ontdek dat jy ’n klein bietjie sin kan maak met die sinne wat jy maak.

Woorde as omhelsings

October 14, 2020 in Uncategorized

Dit was pas dag 200 sedert diepgrendel se fase 5. Sedertdien het ’n gulsige swartgat – laat dit maar so droewig gevaarlik klink soos dié waarvan die astrofisici praat – ’n hele ses maande ingesluk. ’n Halwe jaar. Van middel-Maart, toe ons op Sondagaand 15 Maart daardie veelbewoë Ides of March-toespraak van onse president aangeluister het. Toe nog ’n week of wat grasie, kans vir almal om hul ding gedoen te kry. Ook dié van ons wat maar net nie kon help om aangesteek te word deur daardie ander erge aanstekerige ding nie: aapraap. Die gees en vlees is mos maar swak, ons laat ons maklik op sleeptou neem. En as ander die winkelrakke wil leegraap, dan doen ons hartlik mee. Immers: Solank ons weet die koskaste kreun, het ons darem een sekerheid vir die onseker tyd wat voorlê. O ja, om nie te vergeet nie. Veral ook die Beste van die Boland in ’n Bottel was deel van die aapraap. Baie Belangrik. As die gees en vlees swak is, het ons darem ’n bietjie troos ook nodig.

Nou’s dit ’n halwe jaar later en ons vra mekaar: Waar is die tyd heen?

Ja, wat het intussen gebeur? Die antwoord kan jy in statistieke kry. Op Dag 200 lees dit so:

Totale aantal gevalle: 692 471.

Die laaste 24 uur: 1 575 nuwe gevalle.

Sowat 623 765 mense het herstel, en op Dag 200 is daar altesame 50 926 “aktiewe” gevalle. In gewone taal: Mense wat siek is.

Maar 17 780 het hul lewens verloor. Iemand se ma, pa, kind, man, vrou, broer, suster, tante. Of vriendin, vriend, kollega of kennis.

***

Verlies, verdriet, verslaentheid. En dankbaarheid dat dit nie erger is nie. Veral ook dankbaarheid vir ons wonderwerkers in die hospitale: Julle verdien almal medaljes. Ja, ’n medalje sit nie brood op die tafel of gee tyd terug wat vir altyd verlore is nie. Maar minstens is dit ’n dankbare Suid-Afrika wat jul toewyding en harde werk onder sulke verskriklike moeilike omstandighede erken en eer.

En danksy julle is ons darem nou op fase 1. Nie asof ons maar kan laat waai nie. Die boodskap bly: Asseblief, wees verantwoordelik. Moenie jou virus-waaksaamheid verslap nie. Doen getrou die driepas: Afstand, Masker, Handhigiëne. Die gevaar is steeds dieselfde.

Ons is op fase 1 nie omdat dit veilig is nie, maar om iets van die ekonomie te red. Iets van so baie mense se inkomste. Iets van ’n lewe. Die virus het nie wonderbaarlik verdwyn nie. Dis nie in virusse se aard nie; veral nie hierdie submikroskopiese stukkie RNA wat so klou aan oppervlakke en in die lug rondom ons bly hang nie. Die nuus is juis dat die Wes-Kaap se getalle al weer aan die styg is. En as dit ’n herhaling is van wat in die Noordelike Halfrond gebeur, moet ons weet: Gordel vas. Riller-wipwaentjierit Weergawe 2 warm op.

***

Maar intussen, o intussen, het ons aan die begin van Maart laas vir mekaar omhels. Volwasse kinders vir hul bejaarde ma’s. Kleinkinders vir hul ouma’s. Ons het, o ons het, so ’n behoefte aan aanraking. Want ons moet, o ons moet, velkontak hê. Ons is tropdiere. Ons moet aanmekaar raak, en dikwels, soos wat ons elke dag saam met tyd die toekoms in beweeg. Ons mis mekaar so. Sosiale saamwees, wat ons so vanselfsprekend aanvaar het, moes plek maak vir inperking, isolasie en eensaamheid. Dit maak van ons vervreemde wesens. Ons het nodig om bymekaar te kom en spontaan te kan omhels. Maar nou mag ons nie. Ter wille van ons bejaarde ma’s en ons kleinkinders se oumagrootjies. En ook onsself, want niemand is immuun nie.

Wat kan ons intussen doen in die plek van omhels?

Hier is iets: Wat van ’n woordomhelsing?

Skryf vir jou bejaarde ma hoe lief jy haar het. Hoe dankbaar jy is vir alles wat sy vir jou gedoen het, en alles wat sy vir jou opgeoffer het sodat jou generasie kon hê wat haar generasie nie gehad het nie. Skryf hoe dapper sy was, en is, hoe jy haar bewonder dat sy teen al die aanslae van die lewe so staande gebly het.

Skryf daardie woordomhelsing. Laat ’n agterkleinkind vir ’n oumagrootjie ’n “briefie” skryf vol hartjies en soentjies en blommetjies en ’n helder son wat skyn.

’n Woordomhelsing kan nie hierdie virus ongedaan maak nie, maar dis ’n sigbare, vatbare erkentenis van ’n omhelsing.

In my kombuis hang ’n Duitse versie wat onder meer sê dat ons vir mekaar baie meer blomme gedurende die lewe moet gee, want op grafte is hulle tevergeefs. Ons het ook veel meer omhelsings gedurende hierdie lewe nodig; dat geliefdes weet presies hoe geliefd hulle is. En as hierdie virus maak dat ons mekaar nie mag omhels nie, laat ons dan vir mekaar woordomhelsings skryf.

Oor meteoriete, ’n virus, en skryfterapie

September 3, 2020 in Uncategorized

Puinlandskap of pynlandskap?

Toe is die meteoriet wat die aarde getref en alles tot stilstand gebring het al die tyd ’n miniskule klein organisme in die vorm van ’n virus.

Wie sou kon dink.

En nie net ons planeet is in haar wentelbaan gestop nie, maar elke aspek van ons bestaan. Dit wat voorheen vanselfsprekend was, het skielik spesiaal geword. Nie sommer vir indraf by jou Spar vir ’n melktert nie. Nou is dit ’n strategies beplande ekspedisie. So ook die interaksie met geliefde en gewaardeerde kollegas op kantoor. Selfs die normale rit kantoor toe is nou ’n voorreg. Die verwondering dat alles nog so gewoon kan lyk, so mooi kan wees. Bome, berge, boorde. En kuier met familie en vriende, gekoester voorheen, nou veel meer. Inval by mekaar bestaan nie meer nie. Onder Vlak 2 mag ons darem, hoewel net effens. Maar dis Operasie Fyn Beplan. Van Hoeveel Mag Kuier tot Wanneer Raak Dit ’n Risiko?

Maar dan op ’n veel, veel erger skaal: So baie wat skielik uit die ergste droefenis moet sin maak.

Dalk het dit nie eens iets met die virus te make nie. Dalk is dit ’n geval van die lewe wat gewoon sommer net so allervreeslik gebeur het terwyl hierdie virus woed. Waar ook al jy jou op die spektrum bevind in hierdie tyd van die virus: Iewers, en dalk glad nie ver van jou nie, is daar trane en stukkende harte.

Dalk het jy jou werk verloor, is jy nóg ’n slagoffer van die virus-ekonomie. Sommer so van vandag na môre. En daarmee saam is die fondament onder jou uit. Ook jou gevoel van eiewaarde; ons meet onsself mos aan dit wat werk genoem word. Veral ook dit wat jy daarmee verdien. Wat immers liggaam en siel aanmekaar gehou het. Nou is betaaldag ’n verskrikking; jou bankbalans bly net waar hy was. Die Werkloosheidsversekeringsfonds? Ag, vergeet daarvan.

Of op ’n fundamenteel eksistensiële vlak. Die doodsengel, altyd ’n ongenooide gas, hierdie keer met sy Covid-kleed selfs nog meer ongenooid, het onverwags en ongenadig naby jou aangedoen. Of ’n ander tragedie van onsêbare aard. Geliefdes wat eenvoudig op die verkeerde tyd op die verkeerde plek was. Die noodlot, so genadeloos, wat toegeslaan het. Of daardie ander werklikheid: Die geweldspiraal wat die geliefde land meedoënloos in ’n diep donkerte aftrek.

Opgesom: ’n Geval van die lewe wat net nie is soos ons ons dit voorgestel het nie. Ligjare verwyderd van die lewe-is-’n-lied soos wat jy nog altyd gedink het. En gesê het, vir almal wat wou hoor. Nou moet jy herfraseer. Die lewe ís ’n lied. ’n Treurlied.

En al waarvan jy seker is, verdwaas in die aangesig van die storm van tragedies rondom jou, is ’n vraag sonder ’n antwoord: Wat volgende?

Viktor Frankl, die psigo-analis wat die Tweede Wêreldoorlog se Nazi-konsentrasiekampe oorleef het, het sy logoterapie op drie elemente gebou, soos beskryf in sy boek wat in dosyne tale vertaal is. In Engels is dit Man’s Search for Meaning en in Afrikaans Waarom lewe ek? Frankl se drie elemente is om iets te hê om te doen, om lief te hê en liefgehê te word, en om sin in lyding te vind.

Die eerste twee is “maklik”. Jy kan sorg dat jy iets het om te doen, of dit ’n vaste werk is, of ’n stukkie breiwerk vir ’n kinderhuis. Selfs al het jy nie meer ’n formele werk nie, kan jy steeds iewers iets doen wat sin maak en sin gee, soos om in hierdie tyd kospakkies te help pak vir mense wat minder as jy het. So maak jy ’n verskil én glo jy weer in jouself en jou eiewaarde.

Frankl se tweede element: Ja, ons weet mos daar is mense wat vir ons omgee en ons liefhet, en mense vir wie ons omgee en liefhet.

Maar die derde: Om sin te maak uit lyding?

Hoe? Hoekom?

Dis waar skryf inkom. Ja, om daardie 26 skribbeltjies van wat ons die alfabet noem, vir jou te laat werk. Daar is soveel moontlikhede om hulle aanmekaar te las sodat hulle soos verskillende DNS-spiraaltjies kan vertel van ons hier en nou en hierdie tyd wat ons beleef.

Jy sug. Daardie onmiddellike: Maar ek kan mos nie skryf nie!

Nee, jy kán.

En jy kan probeer om sin te maak uit hierdie lyding in die tyd van die virus deur neer te skryf wat jy beleef. Soos Frankl skryf: Elke krisis is ’n geleentheid om jou mensheid as mens te bewys.

En weer Frankl: Om nie te vra wat verwag ek van die lewe nie. Eerder: Wat verwag die lewe van my?

So eenvoudig soos wat dit klink, probeer dié eenvoudige ou vragie as ’n skryfterapie-oefening te beantwoord. Jy kom dalk, al skrywend, by ’n paar bakens uit wat vir jou nuwe rigting kan gee. Danksy die aanmekaar las van 26 eenvoudige lettertjies.

Ja, ons beleef ’n grenstyd, ’n oorgang tussen die oue wat verbygegaan het, en die nuwe, waar niemand weet wat wag nie. En jy kan dit neerskryf vir die geslagte ná jou. En daarmee pas jy ’n klein bietjie skryfterapie op jouself toe.

Span daardie 26 lettertjies in en kyk of jy vir jouself ’n nuwe lewensroete kan karteer, ondanks al hierdie onsekerhede, vrese en bekommernisse. Al het jy geen idee wat die bestemming kan wees nie, kan dit jou minstens help om dalk van ánderkant die hier en nou, van ’n groter afstand, ’n wyer blik op die horison te kry.

Ja, en kan jy dalk ’n nuwe roete na jouself probeer oopskryf. Dalk word dit selfs ’n nooit voorsiene ontdekkingsreis, op ’n nooit voorsiene landskap, al is dit een waar hierdie meteoriet in die vorm van ’n virus ’n puinlandskap – dalk pynlandskap – agtergelaat het.

Skryf, dit kan jou help om tot verhaal te kom.

Jou Covid-dagboek

August 6, 2020 in Uncategorized

As jy ook nou al so ietwat moeg is om te hoor hoe almal Die Pes van Albert Camus aanhaal (hy was joernalis, filosoof, skrywer én tweede jongste ontvanger van die Nobelprys vir letterkunde, in 1957, op ouderdom 44)? Stop net daar. En begin om jou eie storie te skryf.

Ja, jou eie Die Pes. Hou dagboek. Jou kleinkinders gaan eendag in verwondering lees hoe jy hierdie dae van ’n pes – goed, ’n virus – in die 21ste eeu beleef het.

Dagboeke is fassinerende leesstof, want dit gee mense ’n intieme binnekyk op iemand anders se lewe en ervarings. Veral in hierdie grensverskuiwende tyd hier in die eerste jaar van die derde dekade van die 21ste eeu, hierdie 2020 wat so vol belofte was, kan jy jouself verbaas oor hoe jy daardie skryffonteintjie aan die vloei kan kry. Skryf van hoe ons treur oor alles wat was. Tot ietwat meer mundane dinge. Soos hoe piesangbrood nooit weer so gewild sal wees soos in die grendeltyd nie. Hoe almal later tog maar iets meer uitdagend as net ’n roerbrood probeer het. Wat weer veroorsaak het dat selfs die supermark se pakkies suurdeeg op ’n kol uitverkoop was.

Boweal: Hoe alles wat ons so vanselfsprekend aanvaar het, ewe skielik besonders en buitengewoon geword het. Soos om net na jou kantoor te kan gaan. Die verlang na werkplekke met hul kameraderie rondom ’n goeie koffie. Om dus nie te praat van die gat in almal se persoonlike lewens omdat kinders nie by ouers mag kom nie, en grootouers nie vir kleinkinders stories kan lees nie. Of hulle vir wie daar nou ’n “vir altyd” is: Dat ’n geliefde aan hierdie virus gesterf het. Hoe alles skielik so verskriklik anders geword het toe ons planeet gekantel het.

Want wat normaal was, is verby. Nou is daar die “nuwe normaal”, ’n nuwe manier van doen. Gits, net om te gaan inkopies doen, is nou ’n dapper daad. En as jy, mindere held, met jou inkopies by jou voordeur aangeland het, ontsmet jy jouself en elke item met vasberade verbetenheid om tog net seker te maak jy bring nie daai virus die huis binne nie.

Een van die name in die wêreld van woorde, Daniel Defoe, geleef van 1660 tot 1731 – eintlik net Daniel Foe, maar hy het homself adellik gemaak deur De vooraan sy naam te voeg – het ook oor die pes geskryf. As stigter van die eerste tydskrif in Engeland word hy as baanbreker beskou. En natuurlik, dis ook hy wat Robinson Crusoe geskryf het. Sy eerste prototipe tydskriffie het hy boonop so te sê uit die tronk gepubliseer, weliswaar tydens ’n kort verblyf, want ja, hy was ook die soort ou wat gereeld alles en almal rondom hom uitgedaag het.

Maar hier gaan dit nou oor sy pesdagboek. Sy A Journal of the Plague Year is eintlik misleidend. Hy het die pes wat daardie tyd deur die mensdom geswiep het, nie self beleef nie. Dit was ook ’n anderste soort pes as die pandemie wat ons nou ervaar. Daardie een was die builepes, deur vlooibyte oorgedra. Nou beveg ons ’n onsigbare virus, hoewel dit oorspronklik ook van diere na mense oorgedra is.

Maar terug na Defoe se Journal wat nie regtig sy eie joernaal was nie; hy het eenvoudig ander se werk gebruik om sy “dagboek” te skryf. Daar was baie publikasies oor daardie tyd se pes-uitbrake, want daar was baie wat hulle gewend het tot skryf om die tragedies rondom hulle te probeer verstaan – soos ons ook maar. Onder die skrywers was van godvresende puriteinse predikers wat gesê het dis God se straf op die drinkende, vloekende mensdom (Thomas Vincent se God’s Terrible Voice in the City, vandag nog te kry) tot ’n medikus wat sy beskrywing van die pes in Latyn geskryf het. Hy was Nathaniel Hodges; sy boek Loimologia is in 1672 gepubliseer en eers in 1720 in Engels vertaal. Defoe het blykbaar heerlik veral uit Hodges se boek “geleen” oor die buile (daarom builepes), so groot soos hoendereiers, wat op slagoffers se lyf uitslaan, die kruise op mense se deure om die pes af te weer, en hoe die mensdom met hul vreesaanjaende snawelmaskers gedink het hulle sal daarmee nie die pes inasem nie. Ons is toe nou nie die eerste generasie van Gemaskerde Wonders nie; ons kom al aan deur die eeue, in all shapes and sizes.

Maar van Defoe en sy nagemaakte pes-joernaal na jy en jou eie, egte Covid-dagboek.

Ons pes is ’n onsigbare vyand wat in menslike speeksel, en daarom ook luglangs, versprei. En hier sit ons, soveel maande later, soos verslaafdes gefikseer op die getalle: Waar styg dit, waar daal dit? Wat sê die viroloë? Wat sê die epidemoloë? (En is daar al pandemoloë?) Wanneer, dalk, is daar ’n entstof teen hierdie dodelike ding wat ons van ons so gewone, so alledaagse, so wonderlike lewe beroof het?

Daarom, om te help om al die angste te besweer, skryf. Hou dagboek.

Benader dit selfs as ’n “positiwiteitsdagboek”. Ja, daar is so iets ook. Met ten doel om jou uit hierdie negatiewe put te help grawe. Terug na die lug en die lig.

Hoekom ’n positiwiteitsdagboek? Omdat dit jou sal help om ’n ander perspektief te kry. Om die klein vreugdes te herontdek. Om jou só op te lig uit jou put van virusverdriet dat jy dalk sélf ’n verskil wil maak. Want elkeen van ons kán bydra tot daardie “Bou Beter Terug” in ons gemeenskappe met hul so groot nood en ons land met haar nog groter nood.

Buitendien: Wat is die alternatief?

Maar sal ’n dagboek jou help om jou lewe te verander? Miskien tog. Dit gaan beslis vir jóú help om na jouself en dit wat ons beleef, op ’n ander manier te kyk.

Hoe begin ’n mens? Een stukkie raad is natuurlik om met ’n postiewe gedagte te begin, al is dit net een woord. Al voel jy ook hoe negatief. Kyk hoe daardie woord vir jou inspireer om nóg woorde rondom daardie positiewe draad te vleg.

Natuurlik is dit nie ’n towerstaffie wat jou gaan help om van al die negatiwiteit ontslae te raak nie. Maar een positiewe woord lei tot ’n volgende, en ’n volgende. Hier is ’n webwerf met wenke wat jou aan die gang kan kry as jy vashaak in jou labirint van gedagtes: https://www.healthyplace.com/self-help/positivity/why-keep-a-positivity-journal. Onder die raad is hierdie maklike een: Skryf neer waarvoor jy dankbaar is. Tot effens moeiliker uitdagings, soos om hierdie sin te voltooi: “Vandag gee ek myself verlof om …” Of skryf ’n paar van jou bekommernisse neer en kyk of jy oplossings kan vind.

Want dís die pad wat woorde vir jou uitstippel: Hoe jy oplossings kan vind – maak nie saak hoe groot of hoe klein die bekommernis is nie. Begin jou eie Covid-dagboek, sommer nou.

Hamba Kahle, ewige reisiger

June 23, 2020 in Uncategorized

Selfs nie-lesers weet wie Elsa Joubert was. Mos die skrywer van die Poppie-boek? Die een en enigste. Sy, wat ’n leeftyd se medereisiger van so baie was, is skielik nie meer nie. Sy, wat die ongemaklike vrae gestel het; mense in hul gemaksones laat rondskuif het. Sy, wat tot op die einde ’n stem vir die broosstes onder die broses was. Daardie pleidooi dat kinders tog vir hul bejaarde ouers in sorgsentrums mag gaan kuier. Dat kinders en kindskinders ’n ma se lewensdraad is. Ek kan my net voorstel hoe dit vir oues moet wees, wie se spertyd so bewustelik nader kom. En toe was juis sy een van hulle wat in hul laaste drie maande sedert die Covid-inperking die aanraking van geliefdes moes ontbeer, die koestering van die kring van naastes. Vir hulle was sy geliefde ma, ouma en oumagrootjie. Vir ons, so veel verder van haar, voel dit óók soos ’n persoonlike verlies.

Sy was poolster en unikum; ’n morele kompas oor dit waaróór sy geskryf het. Maar ook oor skryf self het sy rigting gegee. Soos hierdie besinning: “Hoe sal ek weet wat ek dink as ek nie sien wat ek geskryf het nie?”

En hoe skryf ons minderes oor iemand wat so met woorde kon omgaan? Watter woorde kan ’n mens uit ons alfabet saamsmee wat hierdie woordsmid waardig is?

Miskien dan maar die verhaal van een bevoorregte bewonderaar se verbintenis met haar. Ek was ’n Standerd Sessie, nou Graad Agt, toe sy aan die einde van daardie jaar die spreker by ons skool se prysuitdeling was. Sy, die oudleerder en seleb-skrywer. Ek, verwonderd, vir die eerste keer sien ek ’n régte skrywer.

Sedertdien was sy daardie poolster. Vir die gewete, maar ook vir skryfstyl. Haar skryfwerk wat tegelykertyd iets byna onmoontliks reggekry het: So sober, maar so liries. Haar skryfwerk wat ook ’n meesterklas vir joernaliste inhou: Só neem jy waar, met al vyf jou sinne. En dan nog die sesde ook. Sien, hoor, ruik, proe, voel. Maar veral die sesde sintuig wat die fynste trillings waarneem van dit wat nie sintuiglik kan resoneer nie.

Met ons skool se 150ste viering, in 2010, het Elsa en ek ’n verhoog gedeel. Sy, die gevierde skrywer, maar die immer nederige, so effe onseker op die verhoog van die Hoër Meisieskool La Rochelle daar aan die voet van die Paarl se manjifieke granietrots. Ek, die een wat glad nie in dié swaargewig-geselskap hoort nie; nóg meer onseker van myself.

Maar ek kon darem vir haar sê dat Reisiger, die tweede deel van haar outobiografie – ons het toe nog nie geweet daar kom ’n meesterlike derde nie – vir my die vorige jaar met sy verskyning ’n tenk suurstof was. Daarsonder sou ek nie daardie jaar oorleef nie. Hoe sy geskryf het van haar reise die Limietberge oor. Die Limietberge, die berge anderkant die Paarl en Wellington, wat nooit haar limiet kon wees nie. Die soekende siel moes weet wat was ánderkant daardie limiete, letterlik en figuurlik. En hoe sy ons saam met haar oor daardie limiete laat reis het. Hoe ons ons eie limiete moes oorsteek. Al wou ons omdraai en vlug.

* * *

Elsa, ewige reisiger. Dit was die goue draad deur al haar werk. Die reis van mens tot mens, maar ook, veral, van buite af binne toe. Die soeker, letterlik en figuurlik. Die bloedjong 26-jarige vrou wat die ongekende – in haar tyd ongeoorloofde en ongehoorde – gedoen het deur met boot en trein van die suidpunt van Afrika tot in Europa te reis.

Elsa, die reisiger wat nuwe wêrelde letterlik en figuurlik voor haar sien oopgaan het in haar reis deur Afrika. Ook haar latere reise waar sy die broosheid en weerloosheid van die mens, gevang in brutale politieke stelsels, met ’n nugterheid kon oopskryf wat die krop van die maag getref het.

’n Ruk ná daardie dag in 2010 het ’n brief deur die pos opgedaag. Van Elsa. Sy wou net sê hoe sy my skryfwerk in die media volg, hoe dankbaar sy is vir die lans wat ek breek oor psigiese gesondheid, hoe nodig dit is, hoe ons met ’n ander taal oor psigiese gesondheid moet praat. Ek het met verwondering, en verwonderd – steeds die grootoog-standerdsessie – vir haar teruggeskryf. Elke woord versigtig gekies en weer geweeg. Dit Was Immers ’n Brief Aan Elsa Joubert. Dit moes foutloos in formulering en sinsbou wees.

En so ontstaan ’n korrespondensie, op die ou manier, met briewe deur die pos. Totdat dit vir die poskantoor maande begin neem om ’n brief van die Kaap tot op Stellenbosch te kry. Daarna het ek ’n e-pos of wat geskryf, wat haar versorger vir haar gelees het.

En toe die hoogtepunt van Spertyd. Ek was geëerd om onder die gaste te wees, daar in Berghof aan die hang van Tafelberg, waar die stroompie met sy kwaker-eendjies onder haar woon-woonstel teen die hang af klater, en waar sy in haar werk-woonstel oorkant die gang ’n uitsig het op die manjifieke moederberg.

En nou het die reisiger die limiet van haar lewensjare bereik. Maar wat ’n erflating het sy agtergelaat. Mag dit ook vir jou inspireer om met woorde nuwe landskappe na jouself te karteer.

Hamba kahle, ewige reisiger.

Om te skryf in die tyd van korona. Of wag. Eers nie.

May 31, 2020 in Uncategorized

Dis goed om te skryf in ’n tyd van onsekerheid. Dit help om daardie ooraktiewe breingolwe effens tot bedaring te bring. Jy sien op die skerm voor jou, of op die bladsy onder jou skryfhand, presies wat dit dit is wat jou – ons – lewe so gewelddadig kom versteur het. Hierdie ding wat ons planeet tot ’n skrikwekkende kantelpunt gedwing het.

Ons treur, globaal, oor ’n tyd wat verby is. Grootouers wat nie ’n kleinkind kan sien nie. Werkkamerade wat nie in kantore bymekaar kan kom nie. Veel erger: Werkplekke wat toemaak. Mense wat hul inkomste verloor het. Broodlyn wat letterlik ’n lyn vir brood geword het. ’n Humanitêre en ekonomiese ramp van onmeetlike omvang.

Ons treur oor ’n tyd vóór hierdie koronavirus se Covid-19, toe ons mekaar spontaan kon omhels. Nou is daar ’n slimfoon- of rekenaarskerm tussen ons. En ’n post-Covid-19 is nog lánk nie in sig nie. En wanneer ons dalk, oor ’n jaar of twee – selfs dalk drie, sê die mense wat weet en eerlik is en sê hulle weet eintlik níé – hierdie virus in bedwang het, is daar reeds weer nuwes wat toustaan om onse wilde mensdom in die bek te kom ruk. Ons het mos gedink ons kan selfs ook met die natuur maak soos ons wil.

Daarom, dalk veral, voel ’n mens in hierdie tyd nie na skryf nie.

Dis ook goed. Miskien daarom dat ’n troostee eers die antwoord is.

***

Toe ek klein was, kon ek nooit verstaan hoe ketels sommer so begin sing die oomblik dat ons by iemand oor die drumpel stap vir ’n kuier nie. Asof almal se lewens afhang van daardie o so noodsaaklike koppie tee. En hoe ons agies met die groot ore grondlangs gespeel en geluister het hoe die tantas gesels. Ja, want daardie tyd het die ooms apart gekuier, met hul tiermelk, en die vroue, mooi soet met hul teetjies, eenkant.

Maar ek weet al lankal watter troos daar in ’n koppie tee is. En gelukkig het ons nou ’n veel groter keuse as daardie tyd se twee keuses. Ceylon-tee, of rooibos? En niks keer jou om jou eie tee te maak nie. Die brouseltjie in die teeglas op die foto het juis getrek op fyngebreekte kaneel, klein stukkies gedroogde appel, vars gerasperde gemmer, ’n paar vars skyfies suurlemoen, vinkel, kamille, groen kardamomsade, naeltjies, gedroogde lemoenskil, swart peper en rooibostee. Jy kan eintlik maar sommer in jou kruie- en speseryelaai invaar en wild na smaak in jou teekan se filtertjie gooi. As jy gewone tee byvoeg, kan jy dit nie te lank op die mengsel laat trek nie, want teeblare maak dit ná ’n ruk bitter. Vir die somer afgekoel, met ’n bietjie sodawater en ysblokkies, het jy ’n heerlike ystee.

Of hoe lyk dit met ’n Indiese chai wat van binne warm maak? Chai is Indies vir tee. As ons praat van chai-tee, is dit toutologie, ’n verdubbeling van woorde – ons sê dan tee-tee.

Jy kan op die internet kyk vir resepte, maar hier is een soos wat my jogaplek maak. Die geheim lê in die infusie van geure. Afhangend van vir hoeveel jy maak, is die mates in elk geval na smaak. In ’n potjie op die stoof, ongeveer een derde melk en twee derdes water. Voeg by: ’n sakkie of twee rooibos of gewone tee (afhangend van vir hoeveel jy maak), plus in ’n vysel gestampte heel kaneel, vars gemmer, naeltjies, kardamomsade, steranys, vinkel en peper. Bring rustig tot kookpunt. Tradisioneel word chai versoet met suiker, maar as jy nie van suiker in tee hou nie, kan jy ook ’n bietjie heuning inroer vir daardie soete saligheid wat ’n chai oor ’n mens bring. Skink deur ’n siffie, verkieslik in ’n kommetjie wat jy met albei hande kan vashou sodat die warmte ook in jou lyf kan intrek.

Môre, of volgende week, kan jy weer dink aan skryf.

Jou Korona-Kronieke

May 11, 2020 in Uncategorized

As die onwerklikheid van ons werklikheid dreig om te veel te raak … gryp jou naaste pen of jou rekenaar se toetsbord, en draai oop daardie skryfkraantjie. Dis in hierdie onseker tyd minstens een van die min ankers wat ons het. En veral in tye van krisis is skryfterapie die wonderlikste terapie om die onsekerheid en angs in woorde te kan uitdruk.

So, vat jou pen en papier, of gaan sit voor jou rekenaar. En ja, te midde van allerlei fopnuus oor wonderkure (daar is nie), is skryfterapie nie ’n wonderkuur nie, maar, gewaarborg, ’n uitlaatklep vir die siel. Dit gaan nie hierdie virus laat verdwyn nie, maar dit gaan jou tog ’n bietjie meer in beheer laat voel. En dit kos boonop niks.

Begin jou Korona-Kroniek (Foto: Izak de Vries)

Begin sommer dadelik met jou dagboek. Noem dit jou Korona-Kroniek. ’n Oorlogsdagboek, terwyl geen skoot geval het nie, maar met onvoorstelbare humanitêre en ekonomiese tragedies, dag ná dag.

En veral met ons inperkingsmaatreëls kan skryfterapie vir jou vleuels gee. Dink bietjie aan wat die jong Anne Frank tydens die Tweede Wêreldoorlog geskryf het toe sy en haar familie in die Achterhuis daar in Amsterdam versteek was … en voordat hulle ontdek is en so te sê almal in konsentrasiekampe gesterf het. Haar woorde: “Ek kan alles van my afskud terwyl ek skryf; my hartseer verdwyn, my moed word nuutgebore.” Kyk hoe dagboekhou – jou persoonlike korona-kroniek – jou hartseer laat verdwyn en vir jou nuwe moed gee.

Dis dalk die oer-terapie wat bestaan, van ons prehistoriese voorouers wat hul tekeninge op rotse agtergelaat het as ’n soort “hier was ek”, tot ons Victoriaanse grootjies wat in ’n dagboekie, daardie tyd letterlik met ’n slotjie, hul gedagtes neergeskryf het.

Nou, die tyd het aangebreek dat ook jy begin dagboek hou. Die modewoord is “journaling”, om ’n joernaal te hou. Die woord se oerstam kom uit die Latynse diurna – jy kan daarin die woord joernaal, ook joernalistiek, die “storie van die dag”, herken. En laat niks jou keer om jóú storie van die dag te skryf nie. Laat al jou vrese, angste en kommer, hulself in woorde vind. Dit word dalk ’n familie-erfstuk vir ’n kind of kleinkind oor hierdie tyd toe die aarde ophou draai het, in die greep van ’n virus: Dis wat jy gedink het, dis hoe jy gevoel het, dis hoe jy deur hierdie grendeltyd gekom het.

Iemand het gesê skryfterapie is “creative, cathartic, curative” – kreatief, ’n katarsis, helend. Druk deur, dit gáán eendag ’n familiekroniek wees.

’n Paar wenke: Moenie dink aan wat ander van jou skryfwerk gaan dink nie. Skryf net. Moenie probeer beïndruk nie. Gebruik gewone woorde, gewone taal. Maak ’n wye draai rondom ’n cliché, hulle is sommer net ruimtestelers, gebruik liewer jou eie woorde om iets te beskryf, van hoe jy dit self ervaar het. Alles tesame: ’n testament van jou ervarings.

As jy in hierdie tyd ekstra angstig is, gaan dit jou ook help om bietjie verligting te bring. Natuurlik vervang skryfterapie nie die professionele hulp van ’n psigiater of sielkundige, of jou medikasie nie; maak seker jy gaan voort daarmee. Maar gee vir jouself terapie deur oor jou angstigheid te skryf. Gee dit lug en lig, dat al daardie benoudheid en donkerte kan ontsnap.

Onthou: Daar is nie ’n reg of verkeerd nie. Dis jy en jou ervarings wat jy neerskryf, en dis bemagtigend. Om dagboek te hou, help jou om jou emosies uit te druk: Wat sneller hulle, hoe kan jy reageer? En veral: hoe verstaan jy jou gedagtes, en jouself, beter? Ernest Hemingway, manjifieke meester van die woord, het geskryf: “If he wrote it, he could get rid of it. He had gotten rid of many things by writing them.”

Hy het dalk na homself verwys, en daardie swart hond wat hom so meedoënloos gejaag het. Gun ook jouself ’n bietjie bemagtigende skryfterapie, veral in die tyd van die virus. Begin jou Korona-Kroniek.

Om in die greep van gesigsmaskers te wees

April 27, 2020 in Uncategorized

Om in die greep van gesigsmaskers te wees: Dis so ongeveer opsommend van die tyd waarin ons ons bevind. Tussen ons en ’n vernietigende virus is ons belangrikste wapenrusting ’n skamele gesigmaskertjie. Buiten al daardie ander dinge wat ons moet nakom. En doen dit, asseblieftog, tot op die letter. Skrop die hande. Hou die afstand. Bly tuis.

Want dis hoe jy beheer kan neem as teenvoeter vir die angs en onsekerheid in hierdie dae van geskei wees van alles wat voorheen vanselfsprekend was.

Daar word gesê die Dene is die gelukkigste nasie op aarde. Sedert die Geluksindeks glo so van die 1970’s af gehou is, was hulle elke keer tops. Een van die redes is dat hulle ’n negatief in ’n positief omskakel deur ’n slegte ding te herinterpreteer. Die Deense woord daarvoor is genfortolkning.

Moenie eens vra hoe daai gefoko-watseding uitgespreek word nie. Maar dit werk. Pleks van om op ’n hopie te gaan sit – hoe gaan dit help? – kyk eerder hoe jy hierdie vrek slegte ding beter kan maak.

Dus laat ons herinterpreteer.

Soos ook in die meesterlike toespraak van ons president nou die aand toe hy gesê het laat ons hierdie katastrofe gebruik om ’n nuwe samelewing te bou. Ondanks die vernietiging, laat ons van voor af begin. Soos iemand gesê het: Dit was so na as demmit aan die “New Deal”-toespraak van die Amerikaanse president Roosevelt van jare gelede. Kom, mense, nou’s ons kans, kom ons bou ons land op uit hierdie as. Kom ons laat die lieflikste feniks verrys.

Natuurlik, realisme sê dit kan nie, en gaan nie, sommer vanself gebeur nie. Maar is daar ’n ander keuse?

En dis nou eintlik die punt wat ek wil maak. Jy wat nou hier lees, wat jou dalk iewers tussen vlaktes van verlatenheid en valleie van verdrietigheid bevind: Waar begin ’n mens?

Die antwoord is daar aan die einde van jou arms. Jou twee hande. Buiten dat hulle kan werk, kan hulle ook skryf. En skryf is ’n bewese terapie om jou op ’n nuwe roetekaart na ’n nuwe toekoms te sit.

Juis in ’n tyd van inperking kan jy vleuels kry danksy woorde. En gelukkig het ons darem almal pen en papier, of ’n rekenaar, in die huis.

Dus: skryf. Skryf oor hierdie tye, vreemder as die ergste wetenskapsfiksie. En begin om jou persoonlike negatief in ’n positief te verander. Wat is daar wat goed is wat hieruit kan kom? Die Middeleeuse Dame Julian van Norwich het in die 14de eeu gesê:

“All shall be well,

and all shall be well

and all manner of thing

shall be well.”

En hier is ons in die 21ste eeu in die greep van ’n wrede virus. Maar herhaal dit as jou mantra: Alles sal goed wees. En begin om dit beter te maak. Deur te begin skryf.