Jy blaai in die argief vir 2021 November.

by crito

Sondaars

November 17, 2021 in Uncategorized

Die uitpasseer van Wilbur Smith het my aan my pa laat dink.

Hy was een van die vorige geslag lesers. Hy het my in die plesiere van boeke probeer interesseer met James Hadley Chase, Robert Ludlum en, belangrikste van almal, Wilbur Smith. In ’n stadium, iewers in die tagtigs, het hy ewe trots Afrikaanse vertalings van Smith se stories vir my as geskenke gegee: Manne onder manne en Die engele ween.

Ek het gou gesnap dat dit maar net Milfs & Baboons vir die boyz was, met ’n goeie dosis skop-skiet-en-donder daarby. Hy het die boeke in elk geval by sy boeke op die rak geplaas. Wat ’n tipiese ding is vir mans om te doen. Gee ’n geskenk wat jyself eintlik wou gehad het, en annekseer dit terstond wanneer die geskenkpapier afgeskeur is.

So, ek doen nie eintlik Wilbur Smith nie. Om die waarheid te sê, toe ek sy naam sien op die internet, toe is ek sommer van voor af in ’n diep geestelike vloermoer in. Al die ou argumente wat ek en my pa gehad het oor die vrou se rol in die samelewing en die huwelik. Hoe ons oor etiek baklei het ná my egskeiding en die dinge wat hy vir my gesê het met my tweede troue saam.

Ek het issues met mans, my huidige ene uitgesluit. Hy is cis, en gee nie om as ek sê ander mans is sexy nie. Hy verwar nie passie met jagsheid nie. Dit was my pa se probleem. Hy het geglo in monogamie en die heilige huwelik, daardie konstruk waarin mans hul geleidelik van passie speen en uiteindelik na hul huweliksmaat kyk asof dit hul suster is. Nóg man nóg vrou durf hulself oorgee aan rampante jagsheid want dit sal die goeie orde versteur. Bla bla bla.

Niks is ooit eenvoudig wanneer daar hormonale reaksies by mans en vroue is nie.

Nou sal julle vestaan hoekom ek sterk geïrriteerd was toe ek sien Rapport Boeke plak die opskrif Die sondes van die vaders op Valda Jansen se bespreking van Kompoun, Ronelda S. Kamfer se debuutroman. Daai uitdrukking behoort eintlik op ons landsembleem te wees in die plek van !ke e: /xarra //ke.

Dis ons verstekposisie. Niks nuuts daaraan nie en eintlik ’n baie obvious dog boring opskrif vir ’n resensie oor ’n boek wat volgens die resensent sal sorg dat die Afrikaanse letterkunde nooit weer dieselfde sal wees nie.

Dis ’n groot stelling daai, en ek het die resensie ’n paar keer gelees voordat ek die noodwendige besluit moes neem dat Valda Jansen nie die ding vir my doen nie. Sy sê baie oor die inhoud en oor die skrywer, oor die woede en die waarnemings en die woorde. Maar haar resensie is nie dermate gelaai met kritiese substansie dat dit daardie opmerking kan dra oor hoe Kompoun die Afrikaanse letterkunde gaan raak nie.

En ek wil Jansen só graag glo – die Afrikaanse letterkunde, en die literêre kritiek daaromheen, het werklik ’n goeie skop onder die gat nodig. Tog kan ek nie wegkom van die idee dat Jansen se bespreking alte netjies inpas by die oorheersende verskynsel van claquekritiek nie. Die vergoelikende resensie deur ’n goedgesinde resensent, op dieselfde vlak as byvoorbeeld Sarel Venter se kreet van plesier oor Hennie van Deventer se Koerantkamerade (LitNet).

Wat het Jansen nié gedoen nie? ’n Paar dinge: Die raakpunte en verskil tussen Ronelda S. Kamfer se Kompoun en die literatuur oor die armblankes van die jare dertig; die voortdurende sosiale trawal weens armoede en die voortsetting van Apartheid-gemeenskapsstrukture. Om enkele aspekte van die groter kompleks te noem. Ek soek nie ’n opsomming die stories in die boek nie. Ek wil weet waarheen die tentakels oral uitreik, op alle vlakke.

Sy noem dat Kamfer in uiterstes skryf en dat haar karakters in uiterstes praat, maar bly in gebreke om die uitwerking daarvan op karakterisering, toon, styl en afwisseling binne die roman self te bepaal. As mens Jansen se resensie lees, deins mens terug voor die lees van die roman omdat die indruk gewek word dat dit ’n skellende roman is, humerigheid sonder verligting of katarsis.

’n Kritiese benadering sou veel meer aspekte ter oorweging gebring het. Die een eie insig wat my die blyste maak, is dat die Suid-Afrikaanse onderwysstelsel, wat op so baie maniere geslagte van leerders in die steek gelaat het, tog sterk genoeg is om ’n skrywer soos Kamfer op te lewer. Iemand wat sonder huiwering of mooiskryf bereid is om die eie ervaring te ondersoek. Implisiet in die publikasie van Kompoun is die verdere ontwikkeling van ’n unieke skryftalent.

Ek is nie ’n politikus nie, en nog minder ’n gypsey, daarom kan ek nog hunker na iets soos ’n ideale situasie. Ek bekommer my siek oor die kompartemente waarbinne Suid-Afrikaners nog lewe op haas elke terrein lewe.

Valda Jansen is ’n gesaghebbende resensent, maar dit sal vir my veel meer interessant gewees het om te sien hoe iemand uit die voorheen uitgelese geledere reageer op die woede in hierdie roman. Wilbur Smith en my pa se mense.

by crito

Laaste lag

November 4, 2021 in Uncategorized

Wat laat Crito lag?

Dis Annelise Erasmus wat wil weet, in die aanhef tot haar resensie van Hans bars die bioborrel, van Rudie van Rensburg.

Eintlik rig sy haar vraag aan al Rapport se lesers, maar ek was gevlei genoeg om die vraag persoonlik op te neem. Julle weet mos, daai teorie van die reseptiewe leser.

As julle my vra, het nig Annelise hier ’n oomblik van Derridaanse apprendre à vivre beleef. Sy het die boek gelees en gedink o fok wat maak ek nou, nè? Toe raak sy regtig mature oor die dilemma. Sy weet sy kon maar soos ’n beginnerresensent die storie vertel en ons tune van hoe sy gelag het soos ’n trust fund kid wat sy Amarok gekrok het. Maar sy het nie. Sy het ’n pad gekies, apprendre à vivre mos, die een wat net ’n uitgelese handjievol Afrikaanse resensente bewandel, en ’n werklike verskil gemaak deur ons iets nuuts te leer.

Dis die ding. Sy gebruik humor as aanknopingspunt, en riff daarop asof sy Abdullah Ibrahim is wat ’n suspended 7th herontdek het. Dink net. Tydlose, skynbaar ewigdurende klankplesier.

So, ek begin haar resensie lees en ek is soos in, eish, Helen en Carl en prof Zumbastic en die NG-homofobe en military veterans onder 30 en die Goue Leeus en Steve Stofsuier en die anties by die tombola-tafel laat my lag. Of daai ou wat voorheen bevoordeelde sekswerkers melkterte noem. Tot my ewige skande moet ek ook erken dat die hotelbestuurder in White Lotus se veelbesproke bolliepatrollie my so laat lag het dat my wangspiere nou nog voel asof Dan Roodt hulle geleen het vir ’n poësievoorlesing.

Maar dan maak sy haar moves met Aristoteles en Plato en Sigmund Freud. Die twee Griekse denkers skiem, nes daai joker Hobbes, dat mens lag vir situasie waar daar ’n “ons” en “hulle” is, en die ons ‘n effe nugter afstand kan kry op die dinge wat die hulle doen. Sy verduidelik dit dan aan die hand van ’n opmerking oor iets in Hans bars die bioborrel.

Maar vir julle wat nog nie die boek gelees het nie, moet ek dalk net verduidelik dat “ons” is soos die Sacketts in ’n Louis L’Amour-roman, en “hulle” is soos die anti-vaccers op ’n vliegtuig. Die baddies op die morele sirkus van die lewe.

Freud se teorie oor humor en die verligting van spanning sluit mooi aan by die gebeurde en regulasies in Huis Madeliefie in die roman. Om dit te vertaal na ’n meer bekende voorbeeld: Alles waarmee Rooipiet Moolman worstel in Anton Roodt se Weerlose meganika in sy poging om ’n entertainment te maak van Die Slag van Bloedrivier kan beskou word as die verligting van spanning.

Daarna praat sy oor ander teorië oor humor – oor onversoenbaarheid en onvanpastheid, onskuldige oortredings, politieke korrektheid, en die fyner dingetjies soos satire, slapstick en klug, en dinge soos woordspeling en spreekwoorde, goeters wat ’n taal uniek maak.

In hierdie stadium van die resensie het ek reeds ’n paar gevolgtrekkings gemaak. Ek koop Annelise se humor-ontleding. Ek koop die idee dat Hans bars die bioborrel die moeite werd is om te lees en dat ek baie gaan lag. En dis vir my belangriker om te sien waarheen die argument op pad is, want dit is kwalik deel van die evaluering van die boek self.

Sy verskuif haar fokus na die manier waarop die belewing van humor ook ’n belewing van Afrikaans as taal is. Die taal van die boek lewe in die monde van senior burgers, ’n verouderde vorm dikwels, met spreekwoorde en gesegdes gans onbekend aan vandag se skoolverlaters en mak Kaapse aktiviste wat seur oor skoolname en sulke belangrike dinge.

Ek veronderstel Annalise Erasmus sou ook kon uitwei oor ’n ander pikante hoek: Die lesers (van die resensie, wat moontlik ook die lesers van die boek sal word) wat identifiseer met die mense in Rudie van Rensburg se Hans-romans, is die geslag Afrikaners wat die kunstefeeste op Oudtshoorn en Potchefstroom en Bloemfontein hul lewenskrag gegee het, en sedert die jare negentig die groot kopers van Afrikaanse romans was.

Dis ’n geslag waarvan die getalle krimp. Die KKNK, Aardklop en ander feeste is in ’n oorlewingstryd. Uitgewers is ongetwyfeld bewus daarvan. Ek dink ons kan aanneem dat as Rudie van Rensburg Hans bars die bioborrel eers in 2041 geskryf het, die taalgebruik daarin heel anders sou gewees het – die soort eenvlakkige semantiese taalverskynsel wat vandag op RSG leef, sans spreekwoorde en beeldspraak wat dateer uit die pre-digitale era.

Annelise Erasmus se aanpak van hierdie resensie is hoogs oorspronklik. Sy het ons iets geleer – en sy het ook ander gedagtes oor die veranderende aard van Afrikaans en Afrikaanse humor by my gewek. En ek is bekommerd.

As laaste gedagte ’n eerlike antwoord op haar vraag wat dit is wat Crito laat lag. Dít: Wat is die verskil tussen ’n blinde kol en ’n G-kol? As jy nie weet nie, klim ek nooit in ’n kar wat jy bestuur nie.