Jy blaai in die argief vir 2021 Mei.

by crito

Skinner, verdigsel en die GJ

Mei 19, 2021 in Uncategorized

Dis nie vir my moeilik om te praat oor die literêre figure wat ek aantreklik gevind het nie. Ek hou van die belese manne. Maningi. Ek was nog maar altyd ’n meisie wat kans gesien het, maar my kuisheidsgraad is ’n geheim wat ek net onder die regte omstandighede verklap.

Desondanks en nieteenstaande wil ek onthul dat die gedagte aan Etienne Leroux in steampunk-donkerbrille en met daai baard netjies getrim vir my die windows op groot plesier open. Maar dít net tersyde.

Chris van der Merwe is my idee van aantreklik. Dis ongelukkig my geluk dat hy ’n Kapenaar is en nie hier in Gauteng gebly het nie. Daai kuiltjies as hy glimlag, en sy blou oë wat so in my siel in kyk. Kom verby Doris Day. ’n Kortkop agter hom is Daniel Hugo, wie se stem nou stil is oor die radio, maar wat ek vir ewig in my geheue hoor galm. Galm is eintlik nie die juiste woord nie. Hugo se stem is vir my audible erotiek. Maar hy was ook in die Kaap, hoewel ek ’n herinnering het dat ek hom eens op ‘n studentebyeenkoms in Bloemfontein ontmoet het. Maar toe was ek nog ’n Raukie en skaam en hy was getroud.

Chani Nicholas sê hierdie is ’n tyd van convergence, en sy’s reg. Chris van der Merwe en Daniel Hugo is albei deelnemers aan die groot debat van die week: Dominique Malherbe se boek Saartjie: Langenhoven se geheime liefde. Die man met die blou oë by wyse van resensie vir Netwerk24, en die man met die goue stem by wyse van kommentaar by Wium van Zyl se akademies-ressensie-essay op LitNet oor hierdie publikasie. Hugo se kommentaar is bondig, oor die opportunistiese uitgewer, maar ek kon hom dit hoor sê, asof hy dit spesiaal in my ore fluister. Kyk hoe kry ek hoendervel!

Kan dit toeval wees dat ek in dieselfde dae uiteindelik lees wat Sidney Gillroy in Vrye Weekblad skryf oor Erla Diedericks se Dominique? “Ek glo nie in grade van jagsheid nie. Daar is nie ’n grys gebied nie. Jy is tans jags of jy was jags. En as jy nie is nie, is die kanse goed dat iemand jou lus onlangs vir jou geblus het.”

Waarna Gillroy hier verwys, is natuurlik die Groot Jeukerigheid. Kom ons noem dit die GJ. Nou, die GJ is verwant aan die onbetrokke ouerskap styl, en dit hang soos ’n gevoelentheid oor die manier waarop daar na Sarah Goldblatt se rol in Sagmoedige Neelsie se lewe verwys word. Sarah Goldblatt moenie verwar word met die Duchess Goldblatt nie, al laat sy die GJ uit Langenhoven se pen sypel wanneer hy aan haar briewe skryf.
Ná sy dood het die GJ by Saartjie oorgegaan in een van die newe-effekte van taalstryders se aktiwiteite, naamlik uitmergelende bemoeisiekheid. (Bevestiging vir laasgenoemde kry ek van ’n vriend van ’n vriend van my stiefbroer, wat dit een aand by ’n biker in die Boulevard Hotel gehoor het. Die biker beweer dat die GJ verkeerdelik deur ’n Kaapse dokter by Saartjie gediagnoseer is as meno-P, want Alwyn Grové en WEG Louw het een swoel aand in 1974 by die Kunsvereniging se gallery in Pretora vir hom vertel Saartjie was “uitmergelend bemoeisiek”, maar dit klink vir my vergesog.)

Wag, ek dwaal af. Kom ons aanvaar dit as ’n feit dat die sarsie resensies en essays en soete invalle uit die geledere van die Langenhoven Gedenkfonds die boekegesprek in overdrive gesit het. Ek het dit baie geniet. Dit het werk van hoogstaande dog diverse gehalte gelewer. Penmanskap van Wium van Zyl, Chris van der Merwe, Jean Meiring, met ’n skitterende nadraai deur Willemien Brümmer, in gesprek met Izak de Vries. (Van Izak gepraat, weet julle tussen hakies hoe lekker dit is om ’n man se voete te masseer met laventelolie?)

Meiring se reaksie het my onwillekeurig laat dink aan CJL se opmerking dat dit net so moeilik is om maklikheid in die ou wêreld te kry as wat dit maklik is om moeilikheid te kry. Meiring is baie positief oor die boek, en verwoord sy kritiek met omsigtigheid. Vir my gevoel is dit net ’n beleefde manier om te sê dat hy die skinner geniet het, maar dat dit foutvoos is.

Laat ek nie verlei word deur Meiring se goeie maniere nie. Wat ek wegneem uit hierdie literêre episode, is hoe skinderstories aanleiding kan gee tot wilde dinge. Kyk, ons almal wonder sedert J.C. Kannemeyer se afsterwe watse groot skinderstories hy nooit vertel het nie – wat het hy in sy boonste laai weggesteek? Wat het hy geweeg en besluit om te verswyg, dit as ’t ware saam met sy sweet op die vloere van stoombaddens agtergelaat? Sou hy die verhale kon vertel van Tuks se Quasimodo? Van die digteres met die liefde vir die eksistensialisme? Van die skrywer met die mollesterende ouboet? Van die kleptomaan van Sunnyside? Van die nagmusiek by die gildeberade en die vuisgeveg op die strand? Van die slaapsak en die ondankbare digter? Van die jaloerse vrou wat die literêre reus se muse weggedrink het? Van die goeie huisarts se helde- en wandade?

Kannemeyer het, soos net hy kon, die storie oor Saartjie en Langenhoven en hul beweerde liefdeskind getakseer en te lig gevind, maar Dominique Malherbe het gedink die aflosstokkie is haar ticket to ride. Niks meer 400 meter vir haar nie pappie, sy takel die maraton. En van al die reaksies daarop is daar een stukkie wat in die annale opgeteken sal word as die mees subtiele, vernietigende paragraaf in ’n Afrikaanse resensie ooit.

Dit is Chris van der Merwe, my Chris, s’n: “Dikwels kan sy haar afleidings slegs op familiegerugte grond. So is daar ’n gerug dat die kind van Sarah en Langenhoven ’n dokter Van der Merwe is. En dan hoor sy wie die dokter is wat vir Sarah in Kaapstad versorg het (bl. 202): ‘Eienaardig genoeg het ek juis vandag in Kannemeyer gelees dat die huisdokter wat Sarah versorg het net voordat sy na die inrigting in Oranjezicht gegaan het, dr. C. van der Merwe was. Toeval?’ Ek weet ‘toevallig’ dat dié huisdokter my broer, C.P. van der Merwe, is. Hy is gebore vier jaar ná Langenhoven se dood; beslis nie Sarah se kind nie!”

Die reaksies op Saartjie: Langenhoven se geheime liefde gaan uiteindelik oor werksmetode en substansie; as mens op skinderstories wil reageer, moet jy jou storie ken. Wium van Zyl en Chris van der Merwe wys dit uit, Willemien Brümmer vertel aan Izak de Vries presies hoekom Malherbe op dryfsand trippel. (Kan mens dit oorvertel? Brümmer waarsku Malherbe dat haar vader met demensie gediagnoseer is, maar Malherbe besoek hom nogtans verskeie male en gebruik hom as bron …)

Wium van Zyl sluit sy essay af met die opmerking dat Saartjie: Langenhoven se geheime liefde ’n verlore geleentheid is. Dit is baie sagkens gestel, maar sekerlik die volle waarheid.

Nou sal ons nooit weet nie of die modeste Saartjie ooit as bron erken sal kan word van die frivole opmerking “Daar was niks sags by Neelsie nie.”

Laat ek ten slotte net my belange verklaar: Ek is nie lid van die Langenhoven Gedenkfonds nie en in my fleurige dae van die GJ het ek soms my voete aan weerskante van die tou gevind. ’n Broek maak altyd ’n plan.

Bron:

by crito

Die leeservaring as plons

Mei 13, 2021 in Uncategorized

Nee herder, die ondenkbare het somehow gebeur. My ghoeroe, my toorts deur die kosmiese debris van die moderne literêre lewe, het my soos in heeltemal verloor. Dis nie dat ek dink Jean Meiring is die kluts kwyt nie, nie in enigiemand se wildste drome nie. Maar hier het nou in Rapport ’n geval gepresenteer waar ek actually dink to each his own.

Dít is seker hoe dinge anyway moet wees in die hoër, kouer sfeer van die resepsiologie. Die wetenskap van resensies, vir diegene wat genonplus is deur terme. Maar in my verwarring, en die suiwer wéét dat mens soos ’n volwassene kan verskil met ’n meningsvormer soos Meiring, lê ook actually ’n glimmering van hoop dat die Afrikaanse teater op die punt staan om uit sy grendelslaap op te staan, en soos die Voortrekkers Groot Te Gaan.

En dít is vir jou nuus, ongeveer op dieselfde niveau as wanneer regter Zondo skielik sou hoor Lucky Montana was Ton Vosloo se buurman in Kaapstad.

Meiring skryf oor Versamelde dramas: N.P. van Wyk Louw dat dit ’n boek is vir flenters lees. Wat überhaupt by my beelde opwerp van Clark Kent en die X-Men, die klas manne wat boeke aan stukke kán lees. Hy sê ook dat mens die dramas en hoorspele en dinge kan geniet sonder om dit te probeer doen aan die hand van Chris van der Merwe se inleidende essay.

“Trouens, dít mag die suiwer leeservaring – as plons – inkort.”

Daardie plons, nè?

Hy bedoel seker indip op goeie Afrikaans.

Dis waar hy my verloor. My hart gaan ook uit na Chris van der Merwe.

Ek het al baie soort leeservarings gehad. Dit het geboogy van vlugtig, skiem, sukkel en steun tot by geniet, laggend, meegesleur, gekieteleer, agternagetrek en verruk. En ek ken plons baie goed, maar ek praat nie uit die bad- en binnekamer nie.

So in my stilligheid het ek nog altyd gedink die grootste guns wat uitgewers ons doen is om dramatekste nie voor te hou as iets wat die algemene leespubliek hulself gaan laat oorgee aan ’n swelgende plonsery in die borrelbad van die literêre lewe nie. Dis vir die aficionado’s, en mense wat graag daardie tekste sien lewe kry op die verhoog, oor die draadloos (’n pragtige argaïsme wat Meiring ook gebruik) of deur televisie.

Og, ongelukkig lewe ons in ’n tyd waarin die teater meer afwesig is as die Cabbage Patch Kids in Joan Hambidge se digbundels. En as ek vir ’n verandering heeltemal eerlik moet wees, dan kan ek nie onthou of N.P. van Wyk Louw se dramatiese pogings ooit ’n reaksie by teatergehore uitgelok het wat naastenby vergelyk kan word met die bruisende geesdrif waarmee Beeld en Die Burger destyds oor PW Botha se eerste termyn tekere gegaan het nie.

Louw ís een van ons heel grootste digters, maar Kit Marlowe is hy nie. Jean Meiring raak heel tereg opgewonde oor Die dieper reg, Dias en Germanicus. Maar ek onthou met hoeveel sigbare gebrek aan geesdrif JC Kannemeyer in sy Literatuurgeskiedenis skryf oor Die pluimsaad waai ver, Dagboek van ’n soldaat, Die vonnis et al. Mens kan hom omtrent hoor gaap terwyl hy soek na iets om te sê oor Kruger breek die pad oop, Die val van ’n regvaardige man, Berei in die woestyn, Koning-Eenoog of Nie vir geleerdes, en selfs die hupse Asterion

As mens Meiring se reaksie mooi lees, merk jy dat hy opgaan in wát Louw plek-plek sê, en hoe hy dit sê, maar nie actually die werke se toneelmatigheid bewonder nie. Verstandigheid is in Suid-Afrikaanse politiek nie ’n algemene kenmerk nie, maar op literêre gebied is daar realisme te bespeur. Ook by ons Afrikaanses. Ons besef dat as RSG môre toemaak, is dit toedeloo aan Louw se hoorspele.

Dit bring my by die ligpunt. Vra ek myself af, soos mens maar doen, wat die kanse is dat Protea iets weet wat ons nog nie weet nie? Hoor my lied, daar moet ’n rede wees hoekom dié uitgewery so skielik al N.P. van Wyk Louw se dramas in een bundel versamel het. Nadat uitgewers deur die jare oor hul voete geval het om dit nie te doen nie.

Ek fantaseer nou wild, maar ek wonder of ’n hele seisoen van Van Wyk Louw-dramas dalk op die derduisende Afrikaanse toneelliefhebbers dwarsoor die land wag? Ek sien in my geestesoog hoe Afriforum ’n Louw-feesseisoen in die Atterbury-Teater borg. En ek onthou dat ek Piet Croucamp al heel diepsinnig op ’n openbare verhoog hoor praat het oor Van Wyk Louw – wie beter om Louw verstaanbaar te maak met ’n waardetoevoegende inleiding voor elke opvoering?

Miskien het Protea ook opnames van die hoorspele gekry wat hulle as podcasts gaan lanseer, en verfilmings van Truk en Kruik se opvoerings van Louw-dramas wat hulle op DVD gaan verkoop saam met die boeke by elke opvoering in die Atterbury-Teater?

Ek sien, met ’n diepe dankbaarheid, ook hoe stapels en stapels van Versamelde dramas by Graffiti opgeraap word, en N.P. van Wyk Louw die onmoontlike regkry en Deon Meyer ’n paar weke lank uit die topposisie van Graffiti se verkooplys stamp …

Maar genoeg van die dagdrome. Gee my eerder die wonderlike suggestiewe drama van N.P. van Wyk Louw se digkuns:

Kléín-niggie Ovarium
sing ’n soet cantarium
vir ’n kattepoot
in die ná-gerig
word daar saag-erig
héélwat goed vergroot

Und zo weiter.

by crito

Apologie aan Willie Burger

Mei 12, 2021 in Uncategorized

Die sondes van die moeders … Crito skuld prof Willie Burger ’n verskoning. Crito se bewering verlede jaar dat Renée Rautenbach Conradie se Met die vierkleur na Parys se manuskrip “in ’n stadium deel van haar werk vir die verwerwing van ’n Magistergraad by die Universiteit van Pretoria” was, en dat “prof. Willie Burger se departement … dit toe goed genoeg gevind [het] vir die toekenning van daardie hoë akademiese onderskeiding” is nie feitlik korrek nie.

Dit is onder my aandag gebring dat Rautenbach Conradie se magistergraad toegeken is deur die Eenheid vir Kreatiewe Skryf, wat deur Henning Pieterse bestuur is as ’n onafhanklike eenheid by UP – tot in 2016, waarna dit as deel van prof. Burger se Afrikaans Departement gefunksioneer het.

Rautenbach Conradie was in die klas van 2011 by die Eenheid vir Kreatiewe Skryf, en het beslis nie in prof Burger se departement studeer nie.

Crito bied haar verskoning aan prof. Burger vir enige ongerief wat haar opmerkings rakende sy resensie van Met die vierkleur na Parys hom besorg het.

by crito

Verstaan jy?

Mei 6, 2021 in Uncategorized

Ek gryp graag vandag terug, liewe broeders en susters, na ’n teksvers uit die verre verlede. Die van julle wat by is, sal weet dit kom uit André P. Brink se Houd-den-Bek: “Om te weet, is nie genoeg nie. ’n Mens moet verstaan ook.” Mal oor daai aanhaling. Jy kan sê dis my lewensmotto.

Dié antieke woorde lui sommer baie klokkies, nè? Nou verstaan jy hoekom Amoré Bekker, wanneer sy op Radio Sonder Mense met die veldfilosoof Antoinette Pienaar gesels, aanmekaar laat waai met “Verstaan jy?”

Vroeër in die week stuur iemand vir my ’n whatsappie van André Rieu wat iewers in die Lae Lande konsert hou en die ou Amerikaanse volksliedjie “Ellie Rhee” speel. Waaop ’n klompie siele in die gehoor opstaan en begin “Sarie Marais” saamsing. Afrikaner-diaspora, verstaan jy? Rieu glimlag só breed ’n mens sou sweer hy het ’n gelukkie gehad met ’n scratchcard by die Spar in Danville.

Aldus gelouter gee ek my toe die dag ná ek alweer nie die Powerball gewen het nie oor aan my daaglikse seratonin-oesery. Ek lees die kommentare onderaan Netwerk24 se berigte. Julle moet weet, ek kom uit ’n huis waarin die stryd teen sensuur in die jare toet woes was. Ek het as ’t ware op vadersknieg en aan moedersborste geleer dat mens aan ander die vryheid moet gun om vir hulself te dink. My pa het my op sy voet laat perdjie ry terwyl hy my vertel van die Minister van Sensuur wat soveel spanning oor onse mense se morele ondergang moes verduur dat hy sy Kaapse masseuse, Juffrou Marié, op een van die sensuurraad se filmpanele aangestel het.

Wag, ek digress. Ek wou julle vertel wat ek weet, en wat ek verstaan. Aan die hand van Netwerk24 se leserskommentare. En waar is ’n beter aanknopingspunt as by die boek-resensies?

Julle is almal skrander lesers, en sal snap dat my skryfstrategie is om nie weer snedige kommentaar uit te lok oor hoe ek perv elke keer wanneer Jean Meiring gees vang oor ’n boek nie. (Natuurlik gebruik ek my prerogatief as modereerder van die kommentare by hierdie blog om al daardie snedige kommentaar te smoor. Ek is ’n sensitiewe mens.)

Anyway ek het sommer baie stof tot nadenke gehad nadat ek drie weke in die Waterberge die bosveld verinnerlik het. Baie resensies wat by my tuiskoms op my lê en wag het. Twee deur Jean Meiring! Ek hoor wat hy sê oor Frederik de Jager se Man op ’n fiets êrens heen. Mens kry sommer weer moed vir die lewe. Met groot skok sien ek egter, soveel weke later, dat geeneen van Netwerk24 se lesers kommentaar gelewer het nie.

Dieselfde lot val Neil van Heerden te beurt wanneer hy François Bloemhof se Die duiwel maak my hart so seer aan die Afrikaanse leespubliek bekendstel. Ditto Ronelle Simmons se bespreking van Carla van der Spuy se Gangster. En Jean Meiring s’n van Dinge van ’n hond, die nuutjie van SP Benjamin. Trisa Hugo se rapport oor Mariël le Roux se Mieke word ook net ’n groot ignore gekap.

Binne die groter Netwerk24-paradigma is dit très weird.

Daar is darem een ligstraaltjie. Trisa Hugo lewer kommentaar onderaan J.B. Roux se warreling oor Erla Diedericks se “anderste roman”, Dominique. “Lekker, Erla! Ek sien uit om te lees.”

Ek het sommer vir die argument gaan kyk na ’n berig oor ’n kommissie van ondersoek se bevinding dat Jeremy van die Elsies onmiddelik geskors moet word. Sommer baie kommentators wat in die ou tradisie en gees Groot Gaan (onthou julle?) en woera-warra klappe uitdeel. Ek het dit op goeie gesag (Facebook) dat nog meer in die slag gebly het danksy Netwerk24 se onverskrokke moderator. Ek wonder wat van onse Jeremy gaan word?

Maar toe maak ek die fout om te gaan kyk wat die lesersreaksie was op Pieter Malan se berig in Rapport oor “Harry en sy prinses van parte?”, ’n ruk terug. Lekker uitdagende joernalistiek. En die kommentaar? Dis nou wat Fij van Rernsburg “diepgang” sou genoem het. Gang wat in diepte uitstoel, n’est-ce pas? My kakebeen het verby my gestoelte geval soos die kommentators air kiss, spookhoue slaan en hulle oor die algemeen gedra soos olieverkopers by ’n paaldanseres-konvensie.

Is dít wat van ons kultuur geword het? ’n Gemeente van mense wat glad nie deel wil word van die edele diskoers oor boeke en boekkultuur nie, maar die een onwelriekende flatus na die ander passeer oor politiek en die ou empire, waarvan hulle kenners is?

Komaan, liewe broeders en susters, laat die ope gesprek oor boeke herleef. Om te weet dat daar boekresensies is, is goed. Maar ons moet wys ons verstaan ook. Anders is die sing van “Sarie Marais” in Brussels ons voorland.