by crito

Hoe om van Jacob Zuma en Karel Klitsgras te vergeet

Februarie 25, 2021 in Uncategorized

Liewe broeders en susters, julle kan my nie sien nie, maar ek kan julle verseker, hier voor die rekenaar sit ’n ontnugterde mens. Langs my lê vanoggend se Beeld, wat ons seergewaardeerde voormalige president, Jacob Zuma, aanhaal as sou hy gesê het ons land se wette is glads te sag. En hy behoort te weet. Hy is ’n man wat die verskil tussen sag en binneboud verstaan. Jammer, vingerfout. Sag en benoud. Is hy nie oppad om die bendes 26, 27 en 28 in die tronke te gaan saamsnoer in die magtige elf en dertigs nie? En hy ken net een manier, en dis om van voor te ly. Jammer, glipsie.

Wat het dit met resensies te doen? Saak staan só: Gister lees ek Louise Viljoen se begrype oor Ashwin Arendse se bundel Swartland. (Rapport Boeke). En ek onthou ’n les uit een van my vorige lewes: Om te weet, is nie genoeg nie. ’n Mens moet verstaan ook. Anders hardloop jy in die muur vas. Muur, nè?

Viljoen weet en sy verstaan. Sy reken dis ’n goeie bundel. Lang betoog. Sy kon net meer aangehaal het. Want die bietjie wat sy aanhaal, het vanoggend weer by my kom spook toe ek dog ek lees dat Zuma voel as die wette strenger was, sou hy lankal die elf en dertigs bymekaar gebring het. Luister ’n bietjie hier wat sê Ashwin Arendse:

Ôs ammel wiet ôs lieg vi mekaa,
maa asse mens reg lyste
na ’n laitie se kakpģaat kan jy sien
watte mens hy innie toekoms gan wies.

Dis net ’n ope vraag, broeders en susters, of daai laitie Zuma Swartlandse Afrikaans onder die knie het. Wat ons wel met sekerheid kan sê, is dat die toekoms hier is en ons is totaal beïndruk met hom en sy persoonlike lyfwag, Karel Klitsgras.

Laasgenoemde is natuurlik die mens vir wie die woord “gewiks” geponeer is, en daarom is ek verder in swartgalligheid gedompel op hierdie oggend. Jonathan Amid, die Huppelkind van die resepsiologie, het al die dempers van sy metaforiese orrel oopgetrek om Emma Bekker se kortverhaalbundel Vel vir Boeke24 te besing.

Selfs al is mens sinies oor die Huppelkind se vlyt om absoluut alles wat in Afrikaans verskyn te lees, kan mens uit hierdie bespreking agterkom dat dit goed vir sy jeugdige gemoed was om ’n slag iets werklik uitdagends voor middagtee onder oë te kry. Broeders en susters, u sal met my saamstem, ’n mens kan nie vir ewig en altyd jubelaris van die krimi wees nie. Dis ’n welkome afwisseling in Amid se resensie-oeuvre.

Jo Prins, redakteur van Boeke24, was só in sy skik met die resensie dat hy dit versier het met veelvlakkige alliterasie in die opskrif: “Vreesloos, speels, vol verbeelding en gewiks.” Ag, die fluweelsagte oop-heid van die v’s, en die sluitingskrag van die laaste es! Net jammer van die gewiksery, wat mens laat dink aan die RAUkie van die Café de Deux Magots en die mosselpotte van Den Haag.

En wanneer ek aan die sublieme skranderheid van kameraad Klitsgras dink, en sy onnabootsbare manier om lewend uiting te gee aan die eksistensiële sleutelvrae (“Wie is ek?” “Waar kom ek vandaan?” “Waar gaan ek heen”), val my oog op ’n frase in Stefaans Coetzee se lesersindruk van Deon Meyer se Donkerdrif op die resensiewerf van LitNet. Coetzee skryf: “Soos die meeste oudgevangenes is ek skepties oor misdaadfiksie.”

Hè? Broeders en susters, hè? Hier’s ’n storie…

Terwyl ek nog tob oor Stefaans Coetzee (daai laaste “Jitte Krismis” het my ’n bietjie gegooi, toegegee), lees ek Ingrid van der Walt se bespreking van Die kind se naam is Anneke, deur Juliana Coetzer (ook by LitNet). Dit behoort vir julle duidelik te wees dat Crito tans sensitief is vir indrukke, en Van der Walt het my werklik teruggeroep na die werklikheid.

Dis duidelik dat Die kind se naam is Anneke vir haar van groot belang is – omdat dit vrae beantwoord wat haar bygebly het sedert sy ’n paar jaar gelede Coetzer se Bloedvreemd gelees het. Haar reaksie op Die kind se naam is Anneke is opreg en ontroerend, en laat my vermoed die lees van Die kind se naam is Anneke sal ’n kenterende ervaring in enigiemand se lewe wees.

Terwyl ek nog só sit en staar na die rekenaarskerm, surf ek aan na Fanie Olivier se resensie van Gerard Scholtz se haikufest Stipstaar. Ook by LitNet. En die son begin uitskuif agter die donker wolke van my gemoed. Wat vir my uiters verbasend is. Ek hou nie van hakoes nie.

Dis net dat Fanie Olivier soveel dinge sê wat tegelyk klnkende waarhede is, nes ander van sy opmerkings ons tydsgewrig perfek vasvang. Soveel so dat die voorbeelde van Gerard Scholtz se haikoes wat hy aanhaal, my baie aanstaan; in gevalle waar hy kritiek lewer, verbeel ek my ek kan die vonkeling in Faantjie se oë sien, die glimlag wat kuiltjies langs sy mondhoeke maak. (Nee Fanie, ek is nie die Sonkind nie.)

Olivier se een opmerking (“In ’n tydperk waarin fyn omgaan met die taal oor die algemeen steeds minder belangrik word en minder eiesoortig, waarin die dissipline wat onderliggend is aan formele poëtiese subgenres verdag gemaak word, kan die bydrae wat die bundel lewer moeilik oorskat word”) het in my gedagtes bly tol toe ek die baie interessante bespreking deur Nini Bennett van Louis Esterhuizen se Die gladde stiltes van glas lees.

Niks verkeerd met haar resensie nie, behalwe dat ek my onmiddellik gewip het vir die Afrikaanse vertaling van Henryk Górecki se derde simfonie, ook bekend as Symfonia pieśni żałosnych. Dié benaming word in Engels vertaal as “Symphony of Sorrowful Songs”, en Bennett maak dit sy “simfonie van klaagliedere”. Verkeerdelik. Die Symfonia pieśni żałosnych handel oor ’n ma se rou- en ween-liedere by die dood van haar baba asook ’n tienermeisie se smeking dat die Maagd Maria haar moet beskerm in ’n sel waarin sy deur die Gestapo aangehou word. Dis nie klaagliedere nie.

En terwyl ek hierdie woorde skryf, is ek opnuut op iets anders gefokus as die maaiers in my gemoed. Broeders en susters, my dank aan al die resensente!

by crito

Skerpste

Februarie 10, 2021 in Uncategorized

Annelise Erasmus is die mees gewikste resensent wat in die afgelope jaar oor nuwe Afrikaanse boeke geskryf het. Sy het die beste oog in die bisley van die resepsiologie. Haar resensies is ’n skouspel van gesonde verstand en filosofiese intuïsie.

Wanneer sy die karwats inlê, sien ’n mens dat sy ook besonder goeie maniere het.

Op die blaaie van Rapport Boeke het sy afgelope Sondag geskryf oor William Lottering se Emigrant immigrant. Ek het nog nooit van dié skrywer gehoor nie, maar dit is duidelik dat Afrikaans vir hom nog dié taal is ná jare in koue Kanada, en dít maak dat mens so half die gevoel kry van kom-terug-my-seun.

Annelise Erasmus swig nie vir daardie soort gevoelens nie. Sy sê eerder Lottering moet uithaal en wys, soos behoorlike resensente moet doen, en dan lag sy nie wanneer sy sien wat sy sien nie.

Waar mindere mense soos ek Emigrant immigrant halfpad deur sou neersmyt, het sy dwarsdeur gelees. Sy het Lottering soveel binnevet van die boud gegee dat sy ná die leesproses sekerlik gewig verloor het.

Ek kan nie onthou wanneer laas ek ’n resensent so hard sien soek het na iets positiefs om te sê, net om telkens voor die ongemaklike feit te stuit dat sy ’n prul voor haar het nie.

Onder normale omstandighede (ja wel, hoe normaal kan dinge ooit in Covid-tyd wees?) sou ’n resensent die boek aan die boekeredakteur teruggestuur het met ’n nota waarin kragtaal geen verrassing sou wees nie. Annelise Erasmus respekteer die integriteit van die skrywer en die wysheid van die uitgewer. Sy meet die roman aan ’n wye verskeidenheid maatstawwe. Soms, wanneer dinge werklik nie sin maak nie, probeer sy die materiaal uit ’n ander hoek beskou, maar selfs dan geluk het niet.

Uiteindelik is haar slotoordeel vernietigend: Lottering het die onderwerp van emigrasie nie met genoeg eerlikheid benader nie.
Sien wat ek bedoel met goeie maniere?

Ander resensente sou gepraat het van quatsch, van strokiesprent-karakters, van benepe visie, van ’n skrywer wat geen redaksionele leiding ontvang het nie.

Erasmus analiseer deurtastend en verduidelik geduldig, staan die soort ruimte af aan Emigrant immigrant wat meestal ggereserveer word vir loftuitings oor boeke aan die ander kant van die geloofwaardigheidspektrum.

As kykNet se prys vir beste resensies die Covid-tyd oorleef, benoem ek solank hierdie resensie.

by crito

Klein flaters

Februarie 4, 2021 in Uncategorized

Soms wanneer ek ’n resensie deur Joan Hambidge lees, wens ek ek kon oorkant haar lessenaar gesit het terwyl sy die resensie gesit en tik het. Oor haar skouer geloer het terwyl sy haar notaboeke raadpleeg, deur ouer bundels en naslaanwerke blaai wat sy van die rak gehaal het.

Ja wel, soms. Ander kere sou dit nie geluk nie. Dit lyk partykeer asof sy haar resensies skryf gou-gou voordat sy in die oggend tande borsel.

Maar toe sy besig was om Antjie Krog se Met die oog op môre vir Boeke24 te resenseer, moes dit vir jou ’n ding gewees het. Sy haal regtig uit en wys dat sy ’n resensie kan skryf waarin daar ’n behoorlike ontwikkeling van ’n redenering is – en nie net afgetelde losstaande gedagtes is wat sy gemaak het terwyl sy lees nie.

In hierdie resensie lanseer sy haar betoog en skil in die proses die verskillende aspekte van Krog se versdrama oop. Sy opper ’n punt van wesentlike kritiek (oor die gebruik van die p-woord), en daarna kaats sy die versdrama teen ’n aantal ander tekste. Nie om haar erudisie uit te stal nie, maar as aanloop tot die voorstel dat RSG se dramaman, Kobus Burger, die uitdaging aanvaar om die teks as radiodrama te verwerk. “Anders,” skryf sy, “is my geld op (Marthinus) Basson sodra die teaters volskaals funksioneer.”

Dit is uiters moedswillig van haar om sulke dinge te sê. Ek kan verstaan dat sy hoë agting vir Kobus Burger het. Die man het selfs vir Charles Fourie geïnspireer om weer ’n slag iets luisterbaars te skryf. Maar sal hy ’n mito-poëtiese gesprek kan laat uitwaaier na die luisteraars tuis? En wat gaan hy met daai p-woord doen? Ek kan my nie indink dat ’n beginselvaste digter soos Antjie Krog hom sal toelaat om haar teks te sensureer nie.

Dis wanneer Hambidge die van Basson noem dat ek die wolk van depressie oor my voel kom. Marthinus Basson word op 7 April vanjaar 68. Sal hy, eendag wanneer teaters weer volskaals funksioneer, soos Hambidge dit optimisties beskryf, nog die krag hê om kans te sien vir al die tjol verbonde aan die opvoer van ’n groots opgesette werk soos Met die oog op môre?

Gaan enigiets in hierdie land ooit weer volskaals funksioneer? Net ’n ontplooide kader sal positief op daardie vraag kan antwoord.

Veel minder pikant is Jonathan Amid se bespreking van 17 maal moord deur Daniël Lötter (Rapport Boeke). Amid dans soos Huppelkind, en met sy kenmerkende woordvaardigheid, oor en om die inhoud en aard van die boek. Hy maak sy opmerkings met stelligheid en selfversekering, en is ruimhartig genoeg om die ernstige foute van die boek wat hy uitwys, te beskou as “enkele flaters”.

Helaas kry ek die gevoel dat die koning nie klere aanhet nie. Amid bring Daniël Lötter se boek in verband met die werk van Johann van der Post. Lekker. Maar hy bly in gebreke om Lötter se werk te meet aan dié van die ware Suid-Afrikaanse meesters op die terrein waarop Lötter hom begewe het. Hoe vergelyk Lötter se werk met dié van Benjamin Bennett, en meer onlangs met Chris Karsten se Opspraak deur moord, of selfs sy Riller in die raaisel?

Ruimte vir verbetering.

by crito

Soveel vrae

Januarie 26, 2021 in Uncategorized

Kon ek die jaar maar met swier begin, Willem Kloos-geluide maak, en siedaar! Dit geluk nie. Waarheen is al die prikkelende, ondeunde boekresensies? Hoekom so saai, so bedeesd? Nee, vaderland, laat kom die bitterballe. Ek’s uitgehonger.

Ek veg dapper teen die kalmte en bedaardheid wat oor my kom terwyl ek lees aan Hein Viljoen se resensie van Ondertussen, ’n nuwe digbundel deur Johann Lodewyk Marais (Rapport Boeke). Ek moet toegee, ek hou van Viljoen se benadering. ’n Mens hoef nie Frans te ken om sy resensies te verstaan nie. Sy styl is dié van simpatieke reaksie. Hy neem die luim en geestigheid van die digter op in sy aanpak: Netjiese uiteensetting van inhoud, een samevattende sin uiteindelik (“Die verse in die bundel is onderbeklemtoon, selde verse van die groot gebaar, maar tog wrang en skrynend oor menslike pyn en lyding.”)

Gelukkig het Netwerk24 ’n ingeboude moerplukker. So in die middel van die resensie dop daar iets uit wat lyk soos ’n advertensie vir JLM se bundel Veldboek. Maar ’n mens moet getarra wees om dit te snap. Die omslag word eenkant afgedruk, binne-in die teks van Hein Viljoen se resensie. Dis eers as jy die advertensie lees dat jy kloutjie by die oortjie bring. Bibi Slippers, jy moet dit met ‘n lang oog uitkyk. ’n Nuwe idee vir konkrete poësie. Advertensies, volledig met verwysing na Joan Hambidge se blog.

(Veldboek is die enigste JLM-publikasie waarna Zelda Mans nie verwys in haar heel besonderse ’n Geheelbeeld op die oeuvrebydrae van die digter Johann Lodewyk Marais ten opsigte van natuurpoësie en ekokritiese poësie op LitNet se resensiewerf nie.)

Voor ek afstap van Rapport Boeke, net ’n vinnige kners van die kunstande oor die oer-Crito se besluit om net Afrikaanse boeke as vertrekpunt te gebruik. Johann Kriegler se resensie oor die Mollett-intellektuele se jongste openbarings is wonderlike leesgenot. Sowat van selfbeheersing en ingehoue woede, mens wil hande klap nadat jy dit gelees het. Maar nou ja, die boek is in Engels tweede taal.

By Boeke24 gaan dit ewe rustig. Ek het Francois Bekker se bespreking van Sulke vriende is skaars – Die briewe van Arnold van Wyk en Anton Hartman 1949-1981, saamgestel deur Stephanie Vos en Stephanus Muller dwarsdeur gelees. Korreksie: Ek het dit dwarsdeur gelees nadat ek ophou lag het oor die titel van die boek.

Geen fout te vind met Francois Bekker se hantering nie. En tog: Sulke vriende is skaars. Lui dit nie lam nie? Dit is die papste titel wat sekerlik nog vir ’n boek oor twee kultuurhelde se vriendskap uitgedink is.

Ek wonder wat was die alternatiewe wat oorweeg is? Die een ou was twee jaar ouer as die ander ou? Nols en die AB-dirigent? Hulle was net goeie vriende?

Laat ons ’n lansie breek vir Netwerk24. Hul opskrif by die resensie, “Briewe teen tirannie van die onmiddellike” klink baie beter as die boek se titel, al is dit ook hoe pretensieus.

Dewald Koen bespreek dieselfde boek vir LitNet. Dit is nogal insiggewend om Bekker en Koen se resensies met mekaar te vergelyk. Veral omdat ’n mens dan hiperbewus word van die deeglike manier waarop Bekker alle tersaaklike aspekte van die boek binne beperkte ruimte aangesny het, maar ook vir Koen se werkwyse en die manier waarop hy jou aandag hou.

Die enigste steurende aspek van Koen se bespreking is die illustrasies. Hy verwys byvoorbeeld op ’n plek na Shakespeare se woorde in Twelfth Night (“If music be the food of love, play on”) om die kern van Van Wyk en Hartman se vriendskap aan te dui, en sal dit waaragtig nie geïllustreer word met die omslag van een van die dosyne uitgawes van Twelfth Night nie!

Wat ek ook nie verstaan nie, is dat Koen skynbaar vir lief neem met die boek se titel. Dit laat hom nie eens giggel nie.

Elders op LitNet se resensiewerf is ’n gewikste bespreking van Hugenote aan die Kaap, van Phillippa van Aardt en Elaine Ridge. Die resensent is Christo Viljoen, wat die publikasie kanoniseer as die nuwe beste naslaan- en verwysingsbron oor die Hugenote aan die Kaap van Goeie Hoop. Maar Viljoen is nie ’n maklike resensent nie. Hy is glad nie opgepluk met die indeks nie en spreek die hoop uit dat dit in toekomstige uitgawes van die boek uitgebrei sal word. ’n Mens hoop sy optimisme is nie misplaas nie en dat die boek wel dikwels nuwe uitgawes sal beleef. Dan kan die samestellers sommer ook die invloed van Calvyn bywerk. Dalk ook plek vind vir dié foto van die jong Calvinis Anton Hartman op Durban se strand, saam met vriende:

Steeds by LitNet. Stefaans Coetzee maak ’n eienaardige beswaar teen Chris Karsten se Man uit die dode. Die storie is kwaai, maar die boek is té dun.

Ek het simpatie met Coetzee. Lee Child het ook ’n klompie kort e-boeke geskryf om die geskiedenis van sy hooffiguur, Jack Reacher, so ’n bietjie te verduidelik. Miskien moet Coetzee só daaraan dink: Die lewe bestaan uit baie stukkies kort geskiedenisse, en uit ’n klompie langes.

Maar hoe vreemd dit ookal klink, ek stem met hom saam. Laat die uitgewers die kortes as e-boeke uitgee, en wanneer hulle ’n slag dit ook as fisieke boeke lanseer, het ’n mens iets wat stewig in jou skoot lê wanneer jy sit en lees. Ek het ons bure se kat eenkeer in ons huis betrap en met PD James se Death in Holy Orders gegooi. Meer as 600 bladsye. Sy voete nooit weer op ons perseel gesit nie.

by crito

Spoke

Desember 10, 2020 in Uncategorized

Jeugboeke skep probleme. Vir uitgewers, vir skrywers, vir resensente. Die spook wat op hierdie gebied loop, is dié van die pedagogiek. Die teikenmark sien daai spook sommer gou. Iemand wil die lesers alweer iets leer.

Hier op eie werf (LitNet) is daar twee goeie voorbeelde wat by dié problematiek aansluit. Die resensies is albei stewig: Anke Theron skryf oor Maretha Maartens se Bethel se berg en Wanda Olivier oor Joha van Dyk se Branderjaer.

Maartens is al 75 en haar eerste boek gemik op jonger lesers het in 1982 verskyn. Groot is haar welslae, wat haar tereg die eretitel van Doyenne van Jeuglektuur laat verdien. Sy het baie lewenswysheid om te deel met jeugdige lesers. Joha van Dyk is 22 en nog student.

Nou hoef ’n mens nie baie skrander te wees nie om te weet dat Van Dyk se invalshoek in meeste opsigte nader aan haar teikengehoor is as dié van Maartens. Haar kans om die polsslag van haar lesers te vind, is beter as dié van Maartens. Al het Maartens volgens Anke Theron dan ook groot empatie met haar jong lesers.

Mens se hare begin al regop staan op jou voorarms.

Theron staan self moontlik tydgenootlik gesproke nader aan Maartens as aan tieners. Haar resensie bevat knallers soos “iets wat baie goed werk in jeugboeke en wat beslis tieners se aandag sal trek …” en “’n Goeie jeugroman het die neiging om ’n indruk te laat op ’n jong leser …”. Die roman gee volgens haar meerdere male insig, en dit sal jou nog lank laat nadink. Sy meen Maartens se narratief dra die verhaal van die hoofkarakter goed, “al word daar sosiale kommentaar in die agtergrond gelewer”. Vir ’n verhaal wat in die jare tagtig afspeel, is dit seker noodsaaklik.

Theron bou in haar resensie ’n afstand tussen haar en die teikenmark van die boek in. Sy mik haar resensie vermoedelik op die ouers van tieners.

Wanda Olivier is vir my ’n nuwe naam op die gebied van resensies. Dit is uit haar bespreking duidelik dat sy baie nader aan die boek se lesers én onderwerp staan as Anke Theron jeens Maartens se roman en dié se lesers. Haar aanslag is veel meer byderwets. Daar is wel ’n sweem van pedagogiek, veral in haar slot, maar daar is ’n groter geneëntheid om aansluiting te vind by sowel die roman as die mense wat dit bevolk. Omdat sy so duidelik begrip probeer hê vir die probleme waarmee die karakters te make het, gee sy vir die resensieleser omvattende toegang tot die skakkerings en nuanses van die roman.

Dis net jammer dat sy in haar slotparagraaf die deur geopen het vir haar innerlike pedagoog. Dit is onduidelik hoe haar laaste opmerking (“Maar in werklikheid val ouers ook van pedestals af”) betrekking het op Brandeerjaer.

Jonathan Amid skryf vir Boeke24 oor Branderjaer. Sy ondervinding as resensent spreek duidelik – hy staan nes Olivier nader aan die teikenmark, en sy reaksie is baie direk en oorrompelend. Die eerste paragraaf het my laat vrees dat hy ’n jissempie ouens-resensie gaan skryf, maar hy swaai dit dadelik terug in ’n meer beredeneerde argumentasie. Dit is juis laasgenoemde wat sorg dat sy resensie soveel gesag dra.

Wat my verbly het, is die afwesigheid van daardie pedagogiese spook. Hy ontleed die tematiek, en gebruik die woord insig nooit nie. Waar hy wel die spoor byster raak, is in sy aanmanings oor die rykdom aan intriges, en onsubtiliteit van die vroulike hoofkarakter se van. Sy stelswyse gee ’n pedantiese kleur daaraan, die soort vaderlikheid wat mens eerder met ’n keurverslag sou assosieer.

Van pedagogiek gepraat: Joan Hambidge se resensie van Anoeschka von Meck se Die heelal op my tong aktiveer Deel II van Monty Python se The Meaning of Life, “Growth and Learning”.

by crito

Sekerheid

Desember 3, 2020 in Uncategorized

Aangename weersiens van twee gerekende resensente: Sonja Loots en Rachelle Greeff.

Sonja Loots se resensie in Rapport kry reg wat JB Roux ’n ruk gelede nie kon regkry nie – dit benader Nataniël se Dik dun Thick Thin met erns en is daarom oortuigend en gewigtig. Bewus van Nataniël se tekortkominge, maar ook ontvanklik vir sy genialiteit. Sy noem hom ’n “meester van tragikomiese triestigheid”, en reageer dan aan die hand van talle voorbeelde op só ’n wyse dat niemand kan twyfel oor genoemde meesterlikheid nie. Dis vrek snaaks in dié resensie, watter ander plesiere skuil in die boek?

Dan buig sy haar betoog terug na die erns, en gee ’n kort uiteensetting van Nataniël se plek in die wêreld der Afrikaanse lettere: “By al sy ander talente is Nataniël se oeuvre ’n beduidende bydrae tot die queering of skeefskryf van Afrikaans. Vervreemding, verwonding, marginaliteit en ’n volgehoue verset teen die konvensionele is die goue draad wat dwarsdeur alles loop. Die ontheemding van karakters wat nie tuishoort in hul wêreld nie, en die vreemdmaak van die normale vanuit hul randposisies, is ’n onderbeligte strategie van hierdie skrywer se dominante queer-ingesteldheid.”

Rachelle Greeff skryf in dieselfde uitgawe van Rapport oor Emile Joubert se So byna blou, wat Thys Human in September met baie goeie gevolge vir Boeke24 geresenseer het. Wat vir my baie intrigerend is van haar resensie, is dat sy wil-wil swig voor die sjarme van Joubert se satiriese oog, maar dat sy ten slotte terugdeins met ’n ruiterlike erkenning dat sy nie heeltemal sekerheid het oor presies wat opgestuur is en wat “bloot slordig afgewerk” is nie. Uiteraard maak sy my as resensieleser nuuskierig in die proses, dalk het sy geweet dat dit ook die geval sou wees met baie ander resensielesers.

Ek sou tog wou geweet het of sy dink dit is ’n goeie bundel, gedagtend aan Thys Human se opmerking oor die opneem van Joubert se verhale in kanoniserende bloemlesings.

Van Human gepraat – ek het sy bespreking van Chris Karsten se Die versoeking van Thomas Maas vir Boeke24 uiters goed gevind. Die boek is hierna bo-aan my Kerslys.

Opvallend is die dinge wat vir Human uitstaan: Karsten se taalgebruik, sy navorsing en die vrae wat die roman opwerp. Sy resensie is ’n stawing daarvan en die manier waarop hy sy argumentasie struktureer, bevestig sy agting nie alleen vir Karsten nie, maar ook die genot wat die lees van die boek by hom uitgelok het. Hy dui die raakpunt tussen Karsteen se soort speurverhaal en die letterkunde aan, en identifiseer die tematiek.

Goed. Hy moet net nie dink sy lesers het nie agtergekom dat hy doelbewus baie vaag is oor wie die vermoorde persoon in die verhaal is, en wie die moordenaar. Laasgenoemde sal enige goeie resensent uit fatsoenlikheid nie verklap nie, maar die vermoorde ook? Ek ruik ’n rot. Ek het hierdie resensie nou verskeie kere deurgelees, en begin ’n spesmaas kry dat ek eers ná die lees van die boek self sal weet presies hoe knap die resensie geskryf is.

Hoekom anders sou hy opmerk dat selfs Margaret Atwood beïndruk sal wees op die manier waarop Karsten ’n mens se aandag hou?

by crito

Uit vier hoeke

November 26, 2020 in Uncategorized

Willem Anker se Skepsel het ’n baie interessante vlaag resensies uitgelok. Groots opgesette romans soos dié het die manier om uiteenlopende reaksies te kry. Min of meer ’n jaar gelede was dit dieselfde met Etienne van Heerden se Die biblioteek aan die einde van die wêreld.

Rudolf Stehle was eerste om te reageer, in Boeke24, met ’n verslag oor die inhoud – ’n ontleding, as mens dit so wil noem, van die uiteenlopende verhaallyne, boustof en tematiek van die roman. Dit is sekerlik ’n goeie vertrekpunt as die resensent mik op koerantlesers wat nog die roman moet lees; Stehle se kritiese reaksie is ingebou in die manier waarop hy die samevatting van inhoud uitpak, asook in sy twee slotparagrawe waarin hy Skepsel beskryf as “verruklike kuns”, en ’n “seismograaf wat … die trillings van die huidige tydsgewrig registreer”.

Hans Pienaar skryf op die webwerf van LitNet sy resensie in die tweede persoon, in aansluiting by een van die verhaal-invalshoeke in Skepsel. Dit is ’n verbeeldingryke manier om te reageer, met die klem wat dan val op die resensent se gewaarwordinge terwyl hy lees. Die gevaar met só ’n aanslag is dat dit masturbatories kan aandoen; net die pleër geniet dit. Vir die leser is dit ’n versperring – jy moet nie alleen die gedigheid van die resensent se reaksies probeer peil nie, maar jy moet ook via daardie reaksies ’n idee probeer vorm van die roman self. En soos ’n mens onmiddellik besef terwyl jy Pienaar se stuk lees, is Skepsel ’n werk wat enorme eise aan die leser stel.

Pienaar verwys na Stehle se resensie ook, en dit is in ’n sin vir mense wat resensies volg ’n goeie idee om eers Stehle se ontleding te lees voordat jy Pienaar se reaksie aanpak.

Jonathan Amid was volgende aan die beurt, in Vrye Weeklad, met ’n geesdriftige, pragtig beredeneerde reaksie. Hy het nie soos Stehle die verskillende verhaallyne uitgelê nie, maar in sy kenmerkende styl die roman in die groter konteks van skepping en kuns geplaas. Hy gebruik die woorde nie, maar dit gaan oor ’n soort ars poetica by Willem Anker, die skep van ’n komplekse kunswerk. “Met Skepsel,” skryf Amid, “maak Anker die mees meesleurende argument vir die belang van fiksie, en die Roman.”

En weer kon ek nie ontsnap aan die gevoel dat dit vir die leser van die resensie raadsaam sal wees om ook hier Stehle se uiteensetting in gedagte te hou, tesame met Amid se eksegese.

Die vierde reaksie was dié van Jean Meiring. Sy resensie van Skepsel in Rapport toon hom op volle toere; hy vermag meer in die verskaf van inligting, analise en kritiese reaksie as die ander drie resensente saam. Daarmee probeer ek nie vir Stehle, Pienaar en Amid kleineer nie; elkeen van hulle het ’n eie manier van doen, soos aangetoon.

Meiring sien dinge raak wat vir my aan Skepsel ’n onweerstaanbare allure gee – ’n boek wat ek subiet wil koop en baie stadig lees. Sy aanklank is merkbaar, sy kritiese oog het twee gebreke gevind wat hy dan ook uitlê. Meiring benader die roman en sy boustof met ’n merkbare hongerte vir begrip. Mens kan nie anders as besef dat hy Skepsel baie hoog aanslaan nie, al sê hy dit nie pront só nie. Sy gebruik van saligmooi om Anker se prosa te tipeer in sy samevatting laat ’n mens besef dat die estetiese verruklikheid hom deeglik in vervoering het.

Dít is wat ek van Meiring waardeer – dat hy besef dit is vir die resensent nie altyd nodig om dinge uit te spel nie. Die manier waarop hy respek betoon, en die styl waarin hy die literêre kunswerk evalueer, sê alles by implikasie. En hierdie keer pas elke woord presies.

Pienaar en Meiring (in ’n opmerking tussen hakies oor die “puntenerige erkenningsafdeling”), sny ook die publikasiekonteks aan. By Pienaar word dit deel van sy groter hermeneutiese soeke. (Ek kan net nie verstaan hoekom hy verwag die erkennings moet apologeties wees nie; Pienaar se verdere opmerkings daaroor is wel baie insigewend, as deel van sy reaksie.)

Nadat ek die boek na die lees van Meiring se resensie by Amazon gaan koop het, was dit die eerste deel van die boek wat ek opgesoek het. Dit gaan die wysneuse baie besig en uit die moeilikheid hou.

by crito

Een woord

November 11, 2020 in Uncategorized

Een woord is genoeg om ’n resensie wat ’n boek aanprys, in ’n heeltemal ander sleutel te plaas. Dít is wat gebeur met Jean Meiring se bespreking van Donkerdrif, Deon Meyer se jongste Bennie Griessel-roman. (Rapport Boeke)

Soos meestal die geval is met Meiring se resensies, is dit ’n plesier om te lees. Ek verslind alles wat hy skryf, en soos meestal die geval is, herlees ek dit om te sien of daar iets is wat ek nie gesnap het nie. Sy geesdriftige taksering van Meyer se skryfwerk en sy vermoë om ’n meesterlike verwikkeling te skep, is die soort evaluering wat ’n mens graag wil sien. Deon Meyer het baie bewonderaars, die uwe ingeslote.

Maar een woord val heeltemal uit toon – boksombende. Vir diegene wat nooit deur onderwysers aangesê is om die skryfwerk van Topsy Smith te ervaar nie: Die boksombende is die viertal sentrale figure in Smith se Trompie-reeks jeugverhale. Hul bende lewe in die sfeer van die ewige cliché, ondeunde kinders wat nooit die grootmense se sienings en waardes volledig begryp nie en met die vernuf van kartonfigure die lewe se raaisels konfronteer.

Meiring se besluit om die sentrale figure in Donkerdrif ’n boksombende te noem, is ongelukkig. Dit kom ook in ’n stadium waar hy met ’n swierige draai uitgekom het by die opmerking dat dié Meyer-roman ‘n barshou plant. Skielik wonder ’n mens. Probeer hy met dié woord ’n soort patroniserende afstand skep? Is daar iets meer as humor in die etikette wat hy om die mense se nekke hang, soos bv. om te verwys na Vaughn Cupido se “Stellenbosse nonnatjie”?

Verderaan blyk die resensent se afstandelike teenwoordigheid ook baie duidelik uit sy tersyde “vra ek u met trane in my blousel-bloues”. Goed, ek geniet die dolle gang waarmee Meiring se gedagtes vorentoe loop, elke opmerking meer gevat en skitterend as die vorige. Gaan kyk maar na sy taksering van Stellenbosch en sy mense. Dis lewende pret – net jammer daai boksombende spook by my. Dit suggereer ’n vlak van geyktheid wat ek moeilik met Bennie Griessel, Alexa, Vaughn Cupido, Desiree en kol. Mbali kan assosieer. Sulke figure is die kern van talryke speurverhale, ’n troop wat met erns aanvaar moet word, anders is die verhale waarin hulle voorkom, niks meer as burluske nie.

Ek glo vir geen oomblik dat Meiring neersien op Griessel-hulle nie; sy waardering vir die outeur is ook sigbaar in die kritiek op die redaksionele versorging van die roman. ’n Resensent dui sulke dinge net aan as hy ruimte vir verbetering wil aantoon.

Dit is net dat boksombende ’n uiters verkeerde woordkeuse was in hierdie spesifieke konteks.

JB Roux se skrywe oor Dik Dun Thick Thin van Nataniël (Boeke24) is ’n poging tot onverskilligheid. Hy gee te kenne dat hy Nataniël se humor nie snaaks vind nie, maar dit sal darem plesier verskaf aan sy aanhangers. Boeke24 het die ruimte wat aan sy bespreking afgestaan het, vermors. Is daar dan niemand wat Nataniël behoorlik kan resenseer nie? Mense wat bereid is om te sê hulle dink dis vrot en die redes uitpak, of mense wat dink dis goed, en die redes daarvoor neerpen.

Mens sal aan die ander kant nie Tobie Wiese se resensie oor Neels Jackson se Jesus vir almal: Die gay-gesprek in die kerk (Rapport Boeke) kan opsom in een sin nie. Ek het ’n spesmaas Wiese skryf met die aanname dat sy resensie veral deur mense in die ou Afrikaanse susterskerke gelees sal word. Die manier waarop hy sy argument konstrueer is baie interessant, met talle opmerkings wat aansluit by ander, ouer twisgesprekke – bv. die opmerking oor objektiewe joernaliste, of oor die verskil tussen literalistiese en hermeneutiese benaderings tot die Bybel. Ek het my verkneukel aan sy opmerking oor die verstaanbaarheid van Jackson se styl vir die Kretie en Pletie, maar ook besef dat Jackson ’n klomp dominees diep ongelukkig gaan maak. Kolskoot vir Jackson, en ’n ruiker vir Wiese vir die manier waarop hy die kern van die boek aandui. ’n Mens begin wonder oor die kerke se vreemde besluite oor gays, en die onkunde by baie van die besluitnemers.

My aandag word nie dikwels getrek deur resensies van jeugromans nie. My kinders is al groot. Magdel Vorster se bespreking van ’n drietal boeke in Rapport Boeke het my aandag getrek. Sy skryf doelgerig en saaklik, en al wat nog makeer, is ’n aanduiding van haar eie reaksie. Sy tipeer die boeke maklik volgens die ouderdomsgroepe waartoe hulle sal spreek, maar ek dink sy het nodig om die persoonlike evaluering/reaksie meer prominensie te gee.

Ek sal later Rudolf Stehle se resensie van Willem Anker se Skepsel bespreek.

by crito

Grade van verskil

November 1, 2020 in Uncategorized

Hier op ons werf, by SêNet-briewe, verskyn ’n brief deur Estelle Venter, wat dikwels Crito voor stok kry. Sy het meestal reg, en hierdie keer weer.

Gaan lees gerus haar brief by:
https://www.litnet.co.za/professor-burger-en-crito-trap-oor-die-tou/

Hoekom het Crito nie Burger se resensie behandel nie? Eenvoudige antwoord: Nog voordat ek verlede Maandag Willie Burger se resensie van Renée Rautenbach Conradie se Met die vierkleur in Parys gelees het, het boodskappe daaroor by my uitgekom. Daarna het ek daagliks met ’n omweg daarvan moes hoor. Crito se inligtingskanale het oortyd gewerk verlede week.

Wanneer so-iets gebeur, trek ek die handbriek op, koop die boek, en lees eers. Het my naam al voorheen krater gemaak met sulke gevalle, gaan dit nie weer doen nie.

Nou, ek het Met die vierkleur in Parys gelees, en ek dink Estelle Venter se punte van kritiek op die Burger-resensie is baie billik. Ek dink ook dit is Willie Burger se reg om te sê wat hy van ’n boek dink. Dit is nie die soort boek wat ek onder normale omstandighede sou lees nie, en ek sal nie verbaas wees as Willie Burger ook só sou voel nie.

Waar ek en hy egter verskil, is dat ek die roman toe wel baie geniet het. Lees maklik, Rautenbach Conradie het ’n eie stem, die verhaal het ’n ouwêreldse sjarme, die lotgevalle van Paul Roux het tot my gespreek. Willie Burger se punte van kritiek is vir my nie werklik sulke belangrike oorwegings nie, want ek het uit die staanspoor besef dit is nie die skrywer se bedoeling om die Hertzogprys te wen hiermee nie.

Natuurlik sal hy moet toegee dat dit nie werklik onrealisties is vir iemand om in 1900 “Verdomp” te sê nie. In sy streng Nederlandse vorm was die woord al verskeie eeue in omloop, en mens kan verstaan dat verdomd hier ter plaatse verdomp kon geword het.

Maar dis nie werklik ter sake nie. Daar is onderliggend ’n aspek van hierdie resensie wat my ernstig kwel. Renée Rautenbach Conradie se manuskrip was in ’n stadium deel van haar werk vir die verwerwing van ’n Magistergraad by die Universiteit van Pretoria. Prof. Willie Burger se departement het dit toe goed genoeg gevind vir die toekenning van daardie hoë akademiese onderskeiding.

Nou, ’n klompie jare later, laat hy hom uiters negatief uit oor die boek. Hy is aan Renée Rautenbach Conradie ’n verduideliking skuldig – maar ook aan die lesers van sy resensie daaroor. En aan almal wat by UP nagraadse studie gedoen het oor kreatiewe skryfwerk en magistergrade toegeken is deur sy departement.

In samehang daarmee is dit betreurenswaardig dat hy nie, toe hy gewerf is om die boek te bespreek, sy belange verklaar het en die beker aan hom laat verbygaan het nie. Dan sou hy homself nie in hierdie onhoudbare posisie bevind het nie.

Ek sou dink dit is ’n aksioom dat mense wat manuskripte vir uitgewers keur, nie ook die resensies van die boeke skryf nie. As mens die beginsel deurtrek, moet die persone wat verbonde is aan kreatiewe skryfskole, en dergelike departemente by universiteite, hulle daarvan weerhou om hul allumni te bewierrook of, soos in die geval onder bespreking, te verguis.

Ek gaan my nie uitlaat oor van die ander bewerings wat hierdie week my ore bereik het nie.

by crito

Vreugde groot

Oktober 28, 2020 in Uncategorized

Na ek verneem is daar van tyd tot tyd kursusse wat aangebied word oor resensies. PEN Afrikaans het betreklik onlangs een gehad. Ek weet nie wat die kursusgangers daar geleer word nie, maar ek hoop daar word mooi verduidelik hoe kosbaar dit is wanneer ’n mens ’n resensent kry wat in staat is om vervoering en tomelose geesdrif oor te dra.

Sulke resensies is nie volop nie. Daar is sekerlik boeke wat trometgeskal en luide gebasuin regverdig. Dit is net dat daar so min van die holderstebolder vreugde oor boeke deurkom.

Johan Myburg, die jongste ontvanger van die Hertzogprys, kom die naaste daaraan met sy resensie van Die meeste sterre is lankal dood, van Johann de Lange (Boeke24). Dis nie ’n resensie vir mense wat hul oë net wil laat gly oor die kopie nie. Dis ’n resensie vir stadig lees en uitknip, want jy weet jy gaan dit byderhand wil hê sodra jy die bundel aangeskaf het.

Myburg teken alle moontlike leidrade en leiding aan vir die liefhebber van digkuns, wetend dat die ontdekkings wat mens wil maak, selde op die koerantblad gaan gebeur. En dan vou hy sy resensie in met ’n opmerking wat vertaal kan word as ’n hoesanna in die hoogste hemele: “Die lees en herlees van Die meeste sterre is lankal dood is soos om na ’n naghemel met sterre te kyk – meteen sien jy nie alles raak nie. Maar hoe langer en met hoe meer verwysings jy kyk, hoe meer verwonder jy jou.”

Saggies skree.

Soms moet jy goed daaroor gaan nadink om te besef dat die resensent op ’n manier eie aan haarself die noot op sy hoogste ingesit het. Ek dink hier spesifiek aan Juliana Coetzer se bespreking van Connie Luyt se Waar onthou begin (Rapport Boeke).

Coetzer stip baie hinderlikhede in die roman aan, op só ’n manier dat mens dadelik besef die roman sal nie sonder meer bestempel kan word as ’n sukses nie. Maar dan sê Coetzer ook, aansluitend by die tematiek van die boek, dat ’n mens nooit moet vergeet hoe ’n boek jou laat voel het terwyl jy besig was om dit te lees nie. En die genoegdoening wat sy ervaar het, het baie lank agterna voelbaar gebly.

Daar is ’n verdere kategorie van jubeling, verwant aan die Finse tango, wat mens eers kan plaas as jy die resensent baie goed leer ken het deur die jare. Louise Viljoen is een van die mees ervare resensente van Afrikaanse literêre werke. Die mantel van Elize Botha het op haar skouers geval. Ek het haar al in die openbaar sien optree by verskeie geleenthede, en was nog altyd diep onder die indruk van die manier waarop haar skryfstyl haar manier van praat reflekteer – rustig, bedaard, ewewigtig.

Die enigste probleem daaarmee is dat mens op ’n ander manier die seine van groot vreugde moet soek. Haar resensie van Ryan Pedro se Pienk ceramic-hondjies dra al die tekens van haar inboor in ’n werk en delf vir die essensie daarvan. Dis ’n baie sterk resensie, maar die gedempte aanslag is misleidend. Die sleutel vir haar groot opgewondenheid is vervat in haar slot, waarin sy as senior resensent van Afrtikaanse literêre werke ’n nuwe ontwikkeling verwelkom: “Ryan Pedro en sy mede-debutante is duidelik besig om ’n nuwe klankbaan vir die Afrikaanse letterkunde te skryf. Dit is opwindende tye vir die taal.”

Net so.