by crito

Sondaars

November 17, 2021 in Uncategorized

Die uitpasseer van Wilbur Smith het my aan my pa laat dink.

Hy was een van die vorige geslag lesers. Hy het my in die plesiere van boeke probeer interesseer met James Hadley Chase, Robert Ludlum en, belangrikste van almal, Wilbur Smith. In ’n stadium, iewers in die tagtigs, het hy ewe trots Afrikaanse vertalings van Smith se stories vir my as geskenke gegee: Manne onder manne en Die engele ween.

Ek het gou gesnap dat dit maar net Milfs & Baboons vir die boyz was, met ’n goeie dosis skop-skiet-en-donder daarby. Hy het die boeke in elk geval by sy boeke op die rak geplaas. Wat ’n tipiese ding is vir mans om te doen. Gee ’n geskenk wat jyself eintlik wou gehad het, en annekseer dit terstond wanneer die geskenkpapier afgeskeur is.

So, ek doen nie eintlik Wilbur Smith nie. Om die waarheid te sê, toe ek sy naam sien op die internet, toe is ek sommer van voor af in ’n diep geestelike vloermoer in. Al die ou argumente wat ek en my pa gehad het oor die vrou se rol in die samelewing en die huwelik. Hoe ons oor etiek baklei het ná my egskeiding en die dinge wat hy vir my gesê het met my tweede troue saam.

Ek het issues met mans, my huidige ene uitgesluit. Hy is cis, en gee nie om as ek sê ander mans is sexy nie. Hy verwar nie passie met jagsheid nie. Dit was my pa se probleem. Hy het geglo in monogamie en die heilige huwelik, daardie konstruk waarin mans hul geleidelik van passie speen en uiteindelik na hul huweliksmaat kyk asof dit hul suster is. Nóg man nóg vrou durf hulself oorgee aan rampante jagsheid want dit sal die goeie orde versteur. Bla bla bla.

Niks is ooit eenvoudig wanneer daar hormonale reaksies by mans en vroue is nie.

Nou sal julle vestaan hoekom ek sterk geïrriteerd was toe ek sien Rapport Boeke plak die opskrif Die sondes van die vaders op Valda Jansen se bespreking van Kompoun, Ronelda S. Kamfer se debuutroman. Daai uitdrukking behoort eintlik op ons landsembleem te wees in die plek van !ke e: /xarra //ke.

Dis ons verstekposisie. Niks nuuts daaraan nie en eintlik ’n baie obvious dog boring opskrif vir ’n resensie oor ’n boek wat volgens die resensent sal sorg dat die Afrikaanse letterkunde nooit weer dieselfde sal wees nie.

Dis ’n groot stelling daai, en ek het die resensie ’n paar keer gelees voordat ek die noodwendige besluit moes neem dat Valda Jansen nie die ding vir my doen nie. Sy sê baie oor die inhoud en oor die skrywer, oor die woede en die waarnemings en die woorde. Maar haar resensie is nie dermate gelaai met kritiese substansie dat dit daardie opmerking kan dra oor hoe Kompoun die Afrikaanse letterkunde gaan raak nie.

En ek wil Jansen só graag glo – die Afrikaanse letterkunde, en die literêre kritiek daaromheen, het werklik ’n goeie skop onder die gat nodig. Tog kan ek nie wegkom van die idee dat Jansen se bespreking alte netjies inpas by die oorheersende verskynsel van claquekritiek nie. Die vergoelikende resensie deur ’n goedgesinde resensent, op dieselfde vlak as byvoorbeeld Sarel Venter se kreet van plesier oor Hennie van Deventer se Koerantkamerade (LitNet).

Wat het Jansen nié gedoen nie? ’n Paar dinge: Die raakpunte en verskil tussen Ronelda S. Kamfer se Kompoun en die literatuur oor die armblankes van die jare dertig; die voortdurende sosiale trawal weens armoede en die voortsetting van Apartheid-gemeenskapsstrukture. Om enkele aspekte van die groter kompleks te noem. Ek soek nie ’n opsomming die stories in die boek nie. Ek wil weet waarheen die tentakels oral uitreik, op alle vlakke.

Sy noem dat Kamfer in uiterstes skryf en dat haar karakters in uiterstes praat, maar bly in gebreke om die uitwerking daarvan op karakterisering, toon, styl en afwisseling binne die roman self te bepaal. As mens Jansen se resensie lees, deins mens terug voor die lees van die roman omdat die indruk gewek word dat dit ’n skellende roman is, humerigheid sonder verligting of katarsis.

’n Kritiese benadering sou veel meer aspekte ter oorweging gebring het. Die een eie insig wat my die blyste maak, is dat die Suid-Afrikaanse onderwysstelsel, wat op so baie maniere geslagte van leerders in die steek gelaat het, tog sterk genoeg is om ’n skrywer soos Kamfer op te lewer. Iemand wat sonder huiwering of mooiskryf bereid is om die eie ervaring te ondersoek. Implisiet in die publikasie van Kompoun is die verdere ontwikkeling van ’n unieke skryftalent.

Ek is nie ’n politikus nie, en nog minder ’n gypsey, daarom kan ek nog hunker na iets soos ’n ideale situasie. Ek bekommer my siek oor die kompartemente waarbinne Suid-Afrikaners nog lewe op haas elke terrein lewe.

Valda Jansen is ’n gesaghebbende resensent, maar dit sal vir my veel meer interessant gewees het om te sien hoe iemand uit die voorheen uitgelese geledere reageer op die woede in hierdie roman. Wilbur Smith en my pa se mense.

by crito

Laaste lag

November 4, 2021 in Uncategorized

Wat laat Crito lag?

Dis Annelise Erasmus wat wil weet, in die aanhef tot haar resensie van Hans bars die bioborrel, van Rudie van Rensburg.

Eintlik rig sy haar vraag aan al Rapport se lesers, maar ek was gevlei genoeg om die vraag persoonlik op te neem. Julle weet mos, daai teorie van die reseptiewe leser.

As julle my vra, het nig Annelise hier ’n oomblik van Derridaanse apprendre à vivre beleef. Sy het die boek gelees en gedink o fok wat maak ek nou, nè? Toe raak sy regtig mature oor die dilemma. Sy weet sy kon maar soos ’n beginnerresensent die storie vertel en ons tune van hoe sy gelag het soos ’n trust fund kid wat sy Amarok gekrok het. Maar sy het nie. Sy het ’n pad gekies, apprendre à vivre mos, die een wat net ’n uitgelese handjievol Afrikaanse resensente bewandel, en ’n werklike verskil gemaak deur ons iets nuuts te leer.

Dis die ding. Sy gebruik humor as aanknopingspunt, en riff daarop asof sy Abdullah Ibrahim is wat ’n suspended 7th herontdek het. Dink net. Tydlose, skynbaar ewigdurende klankplesier.

So, ek begin haar resensie lees en ek is soos in, eish, Helen en Carl en prof Zumbastic en die NG-homofobe en military veterans onder 30 en die Goue Leeus en Steve Stofsuier en die anties by die tombola-tafel laat my lag. Of daai ou wat voorheen bevoordeelde sekswerkers melkterte noem. Tot my ewige skande moet ek ook erken dat die hotelbestuurder in White Lotus se veelbesproke bolliepatrollie my so laat lag het dat my wangspiere nou nog voel asof Dan Roodt hulle geleen het vir ’n poësievoorlesing.

Maar dan maak sy haar moves met Aristoteles en Plato en Sigmund Freud. Die twee Griekse denkers skiem, nes daai joker Hobbes, dat mens lag vir situasie waar daar ’n “ons” en “hulle” is, en die ons ‘n effe nugter afstand kan kry op die dinge wat die hulle doen. Sy verduidelik dit dan aan die hand van ’n opmerking oor iets in Hans bars die bioborrel.

Maar vir julle wat nog nie die boek gelees het nie, moet ek dalk net verduidelik dat “ons” is soos die Sacketts in ’n Louis L’Amour-roman, en “hulle” is soos die anti-vaccers op ’n vliegtuig. Die baddies op die morele sirkus van die lewe.

Freud se teorie oor humor en die verligting van spanning sluit mooi aan by die gebeurde en regulasies in Huis Madeliefie in die roman. Om dit te vertaal na ’n meer bekende voorbeeld: Alles waarmee Rooipiet Moolman worstel in Anton Roodt se Weerlose meganika in sy poging om ’n entertainment te maak van Die Slag van Bloedrivier kan beskou word as die verligting van spanning.

Daarna praat sy oor ander teorië oor humor – oor onversoenbaarheid en onvanpastheid, onskuldige oortredings, politieke korrektheid, en die fyner dingetjies soos satire, slapstick en klug, en dinge soos woordspeling en spreekwoorde, goeters wat ’n taal uniek maak.

In hierdie stadium van die resensie het ek reeds ’n paar gevolgtrekkings gemaak. Ek koop Annelise se humor-ontleding. Ek koop die idee dat Hans bars die bioborrel die moeite werd is om te lees en dat ek baie gaan lag. En dis vir my belangriker om te sien waarheen die argument op pad is, want dit is kwalik deel van die evaluering van die boek self.

Sy verskuif haar fokus na die manier waarop die belewing van humor ook ’n belewing van Afrikaans as taal is. Die taal van die boek lewe in die monde van senior burgers, ’n verouderde vorm dikwels, met spreekwoorde en gesegdes gans onbekend aan vandag se skoolverlaters en mak Kaapse aktiviste wat seur oor skoolname en sulke belangrike dinge.

Ek veronderstel Annalise Erasmus sou ook kon uitwei oor ’n ander pikante hoek: Die lesers (van die resensie, wat moontlik ook die lesers van die boek sal word) wat identifiseer met die mense in Rudie van Rensburg se Hans-romans, is die geslag Afrikaners wat die kunstefeeste op Oudtshoorn en Potchefstroom en Bloemfontein hul lewenskrag gegee het, en sedert die jare negentig die groot kopers van Afrikaanse romans was.

Dis ’n geslag waarvan die getalle krimp. Die KKNK, Aardklop en ander feeste is in ’n oorlewingstryd. Uitgewers is ongetwyfeld bewus daarvan. Ek dink ons kan aanneem dat as Rudie van Rensburg Hans bars die bioborrel eers in 2041 geskryf het, die taalgebruik daarin heel anders sou gewees het – die soort eenvlakkige semantiese taalverskynsel wat vandag op RSG leef, sans spreekwoorde en beeldspraak wat dateer uit die pre-digitale era.

Annelise Erasmus se aanpak van hierdie resensie is hoogs oorspronklik. Sy het ons iets geleer – en sy het ook ander gedagtes oor die veranderende aard van Afrikaans en Afrikaanse humor by my gewek. En ek is bekommerd.

As laaste gedagte ’n eerlike antwoord op haar vraag wat dit is wat Crito laat lag. Dít: Wat is die verskil tussen ’n blinde kol en ’n G-kol? As jy nie weet nie, klim ek nooit in ’n kar wat jy bestuur nie.

by crito

Die uitsonderings

Oktober 28, 2021 in Uncategorized

Kan ons die wetenskap vertrou in die tyd van die gloeiende resensie? Ek is nogal au fait met somme en het die afgelope weke, toe daar weinig wetenswaardig gebeur het op die koerante se boekeblaaie, probeer vasstel hoeveel negatiewe resensies daar die afgelope twee jaar oor Afrikaanse boeke gepubliseer is.

Laat ek die resultaat van my navorsing dadelik met julle deel, want dit is aardskuddend. Nie ’n enkele voluit negatiewe resensie nie.

Nada.

Daar is ’n paar waarin die resensent wil-wil laat deurskemer dat alles nie pluis is nie, dat die dinge nie klop nie. Maar in die algemeen is die duim wat ondertoe sak oor die boek so skaars soos ’n tilde op ’n orgie vir umlauts en cedillas.

Kan ek enigiets anders aflei dat dit uitermate goed gaan met Afrikaanse boeke? Boekwinkels loop oor met boeke wat ten hemele aangeprys is, en skrywers is die glansganse van die dag. Wanneer die tantièmestate van die uitgewers af uitgestuur word, word baie noukeurige sekuriteitsmaatreëls in werking gestel. En die uitgewers presteer ook op hierdie gebied – nog nie ’n enkele skrywer het sy geld of lewe verloor in ’n transitoroof nie.

En sowaar as Carl Niehaus paisley-hemde dra, as die uitgewers oop kaarte speel oor hul prestasies, sal ons moontlik agterkom dat al die lofliedere in resensies gelei het tot goeie besigheid en lekker winste. Intussen kan mens maar net diep nadink oor die feit dat Afrikaanse resensente altyd die goeie in boeke raaksien. Ons is só geseënd!

Tot 14 Oktober, toe LitNet ’n resensie geplaas het oor Koos Kombuis se Help! My dorp hou ’n kunstefees. Die resensent is die amper ikoniese Jean Meiring.
Sedert Meiring op die resensie-toneel verskyn het, hoor ’n mens by skrywers dat daar niks meer sielsvervullend is as om deur Meiring geprys te word nie. Ek bewonder hom vir sy taalvernuf, en die logiese samehang van sy resensies. Skrywers, op hul beurt, weet dat as Meiring hul goeie hoedanighede raaksien, dan bly dit raakgesien.

Sal Piet Croucamp se rolmodel gesjarmeer wees deur die aandag wat hy van Meiring se kritiese oë kry? Ek wonder. Dis vir my welig interessant om die resensie te lees én te probeer agterkom hoe Meiring vrede maak met die ewige tiener in Koos Kombuis se skryfwerk.

In die begin van die resensie steek hy sy vingers onder die Kombuisiaanse bandana in en kielie die kale knikker. Dan, met die finesse van ’n goeie advokaat wat ’n steeks getuie in ’n lokval van woorde lei, verklap hy een en ander oor die inhoud.

Nie alles nie. Min genoeg te geld as humoradvetensie.

As mens mooi daaroor nadink, is Meiring besig om sy lesers ’n idee te probeer gee van al die dinge wat snaaks is in die boek – en op watter vlak van snaaksigheid ’n mens dit moet takseer. Hy weet ook dat ’n mens ophou om ’n resensie te lees die oomblik wanneer dit voorspelbaar en vervelig word.

Daarom begin hy oral dingetjies plant wat ’n heeltemal ander verhaal vertel. Dinge soos “Maar, dit is snaaks, soms,” en “Ek het ook lekker gelag”. Jy kan sulke opmerkings op sigwaarde aanvaar, maar jou gesonde verstand sê vir jou dat soms nie gereeld genoeg kan wees nie, en dat as jy ook lekker gelag het, jy nie wil sê wat jou meer gereelde reaksie was nie.

Hoe ‘n mens ookal na die resensie kyk, dit smeer vir Kombuis. Meiring versag sy slotsom deur sy styl; Koos Kombuis sal die resensie lees en waarskynlik skaam kry.

En ons, die cognoscenti, sal weet dat Meiring vir Kombuis met gemomde vriendelikheid ’n groot guns bewys het. Meiring kon die hele resensie gereduseer het tot net een woord, maar hy het aan die troebadoer se goegemeente ook ’n sein gegee dat Koos steeds hul Koos is.

Ek lees sulke resensies met ’n groot mate van afstandigheid. Ek weet Jean Meiring is die Lewis Hamilton van die resepsiologie, en uit die dinge wat hy sê, kan ek aflei dat hy nie dink mens kan go-karts met F1 vergelyk nie.

In essensie gaan dit hier oor ’n vrot boek wat tog, vir daardie onbewaakte oomblikke in die binnekamer, genoeg skop het om mens van fatsoenlikheid te laat vergeet en te lag asof jou adult nappy jou gaan red. As resensie is dit ’n verfynde intellektuele oefening. Meiring is sowel kolporteur as verdoemer. Teleurstelling is ’n baie moeilike emosionele sleutel in die hande van enige resensent; Jean Meiring het ’n baie vindingryke oplossing gevind vir die verwoording daarvan.

Ontroering is ook moeilik om te hanteer, veral omdat ’n resensent baie maklik verlei word deur oorbeklemtoning. In baie van die afgelope twee jaar se resensies het ek kon raaksien hoe ontroering ’n leser baie maklik agterdogtig kan maak oor die opregtheid van die resensent wat probeer om die ontroering onder woorde te bring.

Die resensie wat Juliana Coetzer verlede Sondag in Rapport gelewer het oor Erika Murray-Theron se Kom ons loop weg, is nie in alle opsigte goed aangepak nie. Ek het ’n hekel aan resensente wat die hele boek probeer opsom, veral by in ’n niefiksie-werk soos hierdie. Maar die irritasie wyk taamlik gou. Coetzer weet wat sy met die resensie wil doen, en stel alles in werking om haar doel te bereik: Om die leser met min en eenvoudige woorde te oortuig dat die boeke haar tot in die diepste van haar wese getref het.

Die opbou is informatief, maar die twee sinne waarmee sy die resensie afsluit, stroop dit alles weg. Jy weet dat sy die sinne sê omdat hulle so bitterlik baie beteken, maar langs die sinne sien jy die ontredderde resensent sit, moontlik met betraande wange, moontlik verslae, beslis wyser: “Kom ons loop weg het my diep geraak. Erika Murray-Theron is ’n sterk en dapper vrou.”

Jy sal nie weet presies hoe raak daardie twee sinne is, hoe swaar hule weeg, as jy nie die aanloop goed gelees het nie.

Ja, ek het nog hoop vir Afrikaans.

by crito

Bibliobibuli

Oktober 6, 2021 in Uncategorized

Word julle ook so speuls wanneer julle ’n opskrif lees soos Dekonstruksie as gebundelde terrorisme? Hou my vas skatlam, of ek kom ’n ding oor van eindelose binnepret.

As julle Charl-Pierre Naudé se bespreking gelees het van Die wrede relaas van Vuilgat en Stilte, Aryan Kaganof se jongste skotoom, sou daardie opskrif alleen die jaarlikse intekengeld op Beeld werd gewees het. Dit is só next to it dat mens half simpatie wil hê met Herman Lategan, wat so ’n Brakpan mixed grill gekry het vir sy resensie van dieselfde boek in Rapport: ‘Vuilgat’ wys ’n vet vinger.

Dit is albei van die mees veelduidige resensies wat nog ooit op die onderskeie koerante se boekeblaaie gepubliseer is. Soos meeste besprekings van boeke wat deur ’n kleiner leeskring gelees gaan word, geskryf in die styl van ’n literator wat weet hy gaan sy eie eksamenvraestel merk.

Maar nou weet ek ook dat ’n paar van julle – net enkeles, want in die algemeen is Crito se lesers ’n uitgelese, skrander klompie – nie heeltemal die breë gly van Naudé en Lategan se slepe raaksien nie. En vir dié paartjies, enkele meditasies oor dieper dinge.

Dis duidelik dat albei resensente hulle vergewis het van die uitgewer se kommentaar (op sy webwerf) oor die boek: “Die wrede relaas van Vuilgat en Stilte is ‘n radikale en eksperimen-tele teks, die eerste en enigste van sy soort in Afrikaans. Dit is onmoontlik om die teks te katagoriseer as roman, gedig, drama of draaiboek. Dit is vreemd, eksperimenteel en totaal anders.”

Die eerste ding wat mens van Lategan se reaksie opval, is dat dit lekker kort is. Eintlik sê hy alles wat mens wil weet in een paragraaf: “Taalreëls word verbreek, die styl is astrant. As die boek ’n vinger was, was dit ’n vet middelvinger. Dit is egter ’n woede gevoed deur broosheid en droefgeestigheid.”

Waarna Lategan hier verwys, is natuurlik die vet middelvinger van die proktoloog wat besig is om die gesondheid van die klier der lettere te bepaal. Sien, ’n leser moet nooit dinge sommer voetstoots aanvaar nie.

Naudé neem ’n langer aanloop. As die boek ’n voet was, is dit die voet wat die literêre agterstewe ’n skop gee. Wanneer hy sê “Dit is een van die oneerbiedigste en ontsporendste tekste (albei in die beste sin van die woord) wat tot nog toe in Afrikaans verskyn het” is dit sy manier om te sê dat die boek baie beslis ook geniet sal kan word deur literatore en resensente wat gewoonlik op die draad sit met ’n oor aan elke kant op die grond.

Ek het Naudé se resensie stipgelees, en met elke herlees nog meer die gevoel gekry dat hy eintlik die dames van die leeskringe wil waarsku dat daar geen romantiese denouement is nie.

Naudé se aanpak is gewis dié van iemand wat die bibliobibuli se aandag wil vestig op die inherene anti-literatuurskap van die boek, wat soos ons weet, nie as roman, gedig, drama of draaiboek gekategoriseer kan word nie. “Dis by tye poëties, skreeusnaaks, platter as platvloers. En dis ’n opsetlike en wydlopige (ook loopse) verleentheid vir enige selfbewuste, literêre fynproewer.”

O, hierdie is nie ’n boek waarin verbande met groot diepsinnighede gelê word en dinge geaktiveer word en mens ’n groot teoretiese verwysingsveld nodig het nie. Hy sou ook kon gesê het dis die Kootjie Emmer van ons tyd, maar hy het nie.

Van verbande gepraat. Sowel Lategan as Naudé lê hulle met William Burroughs se The Naked Lunch, en Naudé se gedagtes dwaal ook na Samuel Beckett en Antonin Artaud. Ek weet nie van julle nie, maar ek voel Burroughs en Beckett is twee van die groot literêre con artists van die vorige eeu. Beckett werk op die verhoog, maar nie as teks vir die bibliobibuli nie. Burroughs het bewys dat jagsheid die siekte van ons tyd is, ’n pseudo vir alle tye.

Dit voorspel vir my niks goeds vir die lees van Aryan Kagakof nie.

Naudé se opmerkings oor aanhalings beier uit na die Belgiese skrywer Paul Bogaers wat ’n hele roman, Onderlangs (2007) saamgestel het uit “gesteelde” passasies. “Dis ’n tegniek wat soos die res van Vuilgat interessante postmodernistiese vrae vra oor oorspronklikheid en kreatiwiteit.”

Ek zoom uit. Sekerlik is ek heeltemal uit tred met die res van ons wonderlike land waar die meerderheid mense diefstal bewonder, en die interessante postmodernistiese vrae oorlaat aan die intellektuele elite. Ek kan nie wag vir die uitgawe van Vrye Weekblad waarin Deborah Steinmaier vir Aryan Kaganof onder hande neem met ’n paar postmodernistiese vrae nie. Naudé het reeds die huiswerk vir haar gedoen. Cento a go-go.

Ek begin myself afvra of die sinisme my kop laat vrot het. Is ek die enigste wat Charl-Pierre Naudé se resensie lees en die heeltyd die gevoel kry dat hy vir my iets anders wil sê? Soos byvoorbeeld: “Dit sal roekeloos wees om hierdie teks se gekonstrueerde interteks met gelade kwessies, soos die rol van geweld in identiteitsvorming, te onderskat. Dis ’n heerlike aanval op die nut en selfopvatting van letterkunde per se.”

Hierdie is ’n slim ene. Jy sal hom nooit betrap dat hy sê die boek vertel jou uiteindelik meer van Kaganof as van enigiets anders nie. En dan “heerlke aanval” – Naudé het duidelik, nes ek, ’n broertjie dood aan die selfingenomenheid van die burokrasie der lettere. To each his own, nè? Aryan Kaganof het my en Naudé nader aan mekaar gebring.

En dan lyk dit ook of Kaganof nogal vir Naudé geïnspireer het tot ’n eie skunnigheidjie: “Om die digter Adam Small by te haal, die Here het gaskommel en wat Kaganof doen, is om dit te wys.” Lekker een C-P! Geddit?!?!

Ek wil Charl-Pierre Naudé se resensie apploudeer, maar dink ek doen dit om die verkeerde redes. Hy het die boek onbeskaamd geniet, maar in my hart van harte het ek ’n gevoel hy het nie. Moontlik het hy wel opgegaan in die spel wat Kaganof versus die literêre verkaktheid speel, maar vir my het hy ook genoeg rooi liggies laat flits. Ek meen hel, wat anders wou hy regkry met “die Afrikaans is ’n spel van eiesinnig gekonstrueerde demotiese vorms”?

Kom verby, Doris.

Maar gestel ek het dit verkeerd. Dán moet ek aanvaar sy besluit om die boek op hierdie manier te resenseer het uiteindelik berus op ’n verskeidenheid dieperliggende oorwegings. Dis vir Crito maklik om uit te flap omdat die opskrif al my ongeduld-snellers aangeskakel het; Naudé is korrek deur respek aan die boek te toon as “radikale eksperiment”.

As die Afrikaanse letterkunde nie Die wrede relaas van Vuilgat en Stilte kan verwelkom nie, is ons in diep, groot bollie. Dis sulke radikale eksperimente waarmee die koors van die middelmoot en die hogere letterkunde gemeet word.
Maar nogtans en desnieteenstaande wil ek die aandag van die Crito-gemeente vestig op Herman Lategan se baie veelseggende en oerpragtige slotopmerking: “’n Mens wil tog in die woorde van T.T. Cloete vir Vuilgat sê: ‘Kom liefs tenger onversadig en honger maar voldaan terug’.”

by crito

Om te doleer of nie

September 16, 2021 in Uncategorized

Die nuwe woord wat ons vandag leer, liewe broers en susters, is doleer.

Dis ’n woord wat só diep in die grein van onse mense vas is, dat ek my heel buite weste skrik elke keer dat ek dit sien of hoor. Mensig! Wat weet die mense van my? Ek, Afrikanervrou in merg en gespeente – my hele wese voel blootgelê.

Presies soos die mense van Luthuli-Huis voel wanneer Carl Niehaus hulle vertel van die verskil tussen IRT3 en IRP5.

Maar dis ’n ander hartseer, daai. Laat ek liewer preek oor die dinge waarvan ek weet. Nie dat ek al baie lank op hierdie podium staan nie, nè? Diegene onder julle, broeders en susters, wat al meer as twee dekades geëmansipeer is, sal weet dat daar dekades lank broeders was wat baie sterk gedoleer het oor emansipasie.

Dit was ’n felle stryd, vra maar vir my vriendin Christina. Maar dis gewen.

En nou doleer daar weer ’n klomp broeders. Terwyl die lewe by hulle verby- en aangaan. Laat ons nie leedvermakerig wees en sê dat die agterosse ook in die kraal kom nie. Want ons weet mos dat die agterosse, soos wafferse anti-vaccers, dit nie altyd by die ICU van die geesteslewe verbymaak nie.

Mag ek, geagte gemeente, vir julle van my persoonlike ondervinding vertel?

Die afgelope paar weke het ek in relatiewe afsondering gaan mediteer op ’n Bosveldplaas anderkant Klaserie. Ek moes my geestelik gaan herbewapen nadat my seun my in die sterkste moontlike taal aangespreek het oor my mees onlangse skrywe.

Ek het besluit dat die gewoontes van die mondaine nie meer by ’n vrou van my ouderdom wenslik is nie. Saans het ek voor die kaggel gaan sit en tog te lekker gelees aan die boeke wat wyle die eienaar van die plaas versamel het. Ek het ’n eksemplaar gevind van Abr. H. Jonker se kortverhaalbundel Leiers en my verstom oor die waagmoed van die Afrikaanse Pers-Boekhandel om sulke loutere snert in 1948 uit te gee en boonop verkoop te kry in groot getalle. G’n wonder Ingrid Jonker het haar vir haar pa geskaam nie.

En toe vra ek myself af watse dolering dan nou hier besig is om in my gemoed te voltrek? Dit was egter só lekker daar voor die kaggel, dat ek verder lees, en by die kortverhaal “Die keuse” afkom op ’n plekhouertjie waarop lesers aangemoedig word om al die Rooi Jan-boeke te lees sodat hulle kan deelneem aan ’n kompetisie om £100 te wen. Al die titels word gelys – van Rooi Jan – Die Skrik van K•••••land tot by Rooi Jan – Jagters van die Withart – en as mens hulle almal gelees het, sal jy die vrae wat Casper H. Marais self opgestel het, kan antwoord en daardie groot bedrag geld wen.

En dít was die presiese oomblik waarop ek besef het dat ek nie gedoleer het nie. Ek meen, ek het al Brian Fredericks se As die Cape Flats kon praat gelees. Toe ek gelouter terugkeer huis-toe by dorpe verby wat in 1948 nog Witbank en Middelburg genoem is, was ek diep onder die indruk van hoe bly mens kan wees dis nie meer 1948 nie. Sommige dolerings neem 40 jaar om deur te spoel deur die niere van die groot gemeentelike liggaam. Maar dit doen, om my seun se mees geliefkoosde uitdrukking aan te haal.

Hoor my aan, liewe broeders en susters. Kan ek julle aanmoedig om Abr. H. Jonker se Leiers te gaan soek, en “Die keuse” te lees. Die man mag totaal humorloos gewees het, maar hy het geweet van dolering. “Die keuse” is dié groot Afrikaanse doleringsverhaal. Die stryd tussen ds. Cornelius Verhaegen en die dolerende gemeentelid Izak Meyer.

Ek het dit tog so geniet om terug te reis na my huis en gemeente. RSG geluister, liewe vriende, en toe Amoré Bekker op ’n slag sê “Laat dit juig,” het ek uitgeroep van lewensvreugde.

Maar laat ons eerlik wees, ek staan hier voor julle met ’n sware gemoed. As ek ds. Verhaegen se wyse woorde in “Die keuse” kan aanhaal: “Broeders, ons moet sowel vir die stoflike as vir die geestelike welvaart van ons gemeentelede sorg.” Onthou, in 1948 was ons susters nog nie deelnemend nie.

En toe ek by die huis is en op datum kom met my werk, is dit asof dit só bestem is dat my oog heel eerste val op suster Ingrid Winterbach se besinning oor Die Woordeboek van die Afrikaanse Taal Deel XVI, en wel op die bladsye van Beeld, en vir mense verder weg op die webwerf van Netwerk24.

As ek haar woorde mag eggo, wat is lekkerder, in ’n tyd van onbehae, inperking en bowenal taalverdorring en -verwarring, ja, ’n tyd waarin dolering die wagwoord van soveel soekende siele is – nou vra ek by herhaling, wat is dan lekkerder as om ’n taalmeester en een van die skranderste geeste van ons era se resensie oor die nuwe band van die WAT te lees?

Niks nie! Ek kan aan niks dink wat my meer vreugde verskaf as suster Winterbach wat ’n woordeboek resenseer soos dit behoort gedoen te word nie. Ander resensente kry die maklike opdragte, maar die WAT is ’n opdrag wat aan luttele resensente hoofbrekens sal besorg.

Onse suster bekyk die WAT XVI uit elke moontlike hoek. Sy skryf met soveel gesublimeerde geesdrif dat selfs haar enumerasie van nuwe woorde en hul betekenis ’n mens gefassineerd en met opgehoue asem laat lees.

Maar ja, daar sluip wel ’n enkele foutjie deur, wat ek met groot vrymoedigheid voor die deur van die koerant se subredakteurs lê. Op een plek verwys sy na “f*l” wat seer sekerlik ’n tikfout moet wees. Sou dit wees dat sy fǿl wou skryf, wat ’n vreemde manier is om “foël” te skryf, maar met woordeboeke loop ’n mens mos dikwels fonetiese dingetjies raak. En spel ’n mens daardie vloekwoord nie in elke geval met ’n v nie?

Natuurlik kan dit wees dat sy eintlik wou verwys na die woord wat Johan Combrink beskou het as een van die interessantste, kleurvolste woorde in Afrikaans, “fok”, maar julle het my dit nie hoor sê nie en veral nie hier nie, ek haal net Johann Combrink aan.

Maar hoe dit ook mag wees, geagte broeders en susters, in daardie resensie (ek benoem dit nou al vir volgende jaar se kykNet-Rapport-resensiepryse) is daar een ding wat my ernstig verontrus het, en eintlik die spilpunt is van vandag se preek.

Ek haal suster Winterbach aan: “Aangesien die gedrukte weergawe van die WAT gaandeweg verouderd raak, en in die lig van die groot drukkoste en dalende verkope, is besluit dat vanaf die letter T die WAT slegs aanlyn beskikbaar sal wees.” Tot sover suster Winterbach.

My eksegese van hierdie aanhaling betrek twee sake.

Die eerste is dat die WAT in tred met die eise van ons tyd nou saampraat met die groot woordeboeke soos Van Dale en die Oxford, wat elektronies beskikbaar is. Dis goed, en dit is reg so.

Die tweede is dat onse Afrikaanse broeders en susters as kopers van die woordeboeke wat ons taal help verstaanbaar hou, besig is om in groter wordende getalle te doleer. Dít is onheilspellend. Want doleer beteken dat die broeders en susters nie meer deelneem nie. Hulle wys hul afkeer. Hulle gee nie meer om nie. Dit traak hulle nie. Hulle voel vere.

Is die dood in die pot vir Afrikaans?

Wat sal julle doen as ek vir julle sê dat die ander ou staatmaker, die HAT, ook so stilweg deur sy uitgewer na die begraafplaas van woordeboeke gestuur is?

Ja, ek voel ook só. Te pletter.

Laat ek afsluit deur suster Winterbach te bedank daarvoor dat sy vir ons stof tot vreugde én nadenke gegee het.

Kom, laat ons sing.

by crito

Die ja maar tango

Augustus 5, 2021 in Uncategorized

O, ek sou wat wou gee om nou Joan Hambidge te wees! Not.

Sondag in Rapport spreek Hein Viljoen die seën uit oor twee bundels, Konfessies, kaarte en konterfeitsels en Nomadiese sterre. Net sy eerste paragraaf alleen moes haar sekerlik laat voel het soos Jamie Lee Curtis in A Fish Called Wanda, daar waar John Cleese Russies met haar praat.

Ek meen, luister net hier: “Tussen rondswerf en belydenis – twee belangrike pole in haar werk – hoor ons in Joan Hambidge se twee nuutste bundels weer haar outentieke stem: belese, berese, woordvaardig, vol intertekstuele eggo’s. Ons sien haar ook in aksie as ’n besonder vaardige digter wat verbluffende beelde in gewone of dalk agter gewone dinge kan vind.”

Outentieke stem, intertekstuele eggo’s – plenty zip-a-dee-doo-dah wat dáár geaktiveer word, fersure.

Ek het weer ’n ander vibe gehad. Ek het gedink aan ’n ou Tom Lehrer-song, daar waar hy sing:

I ache for your lips, dear
But much more for the touch of your whips, dear.

En so wragtag, Maandagoggend maak ek my Beeld oop en daar gee sy vir Jaco Fouché se Simoelégri die works.

Kyk, ons weet Hambidge kan dig. Dis wat sy doen, al sou Hein Viljoen dit nie in presies daardie woorde sê nie. Maar ek het nog altyd die vermoede gehad daar sluimer ’n ware skrywer ook in haar, en hier, nadat sy Jaco Fouché se Simoelégri drie keer gelees het, kom daai skrywer uit vir die Lehreriaanse tango.

Laat ek dit sommer reguit sê: Beter het Joan Hambidge nog nie ’n resensie geskryf nie. Mens hoef nou nie met haar saam te stem nie – maar lees moet jy lees. Dit is soos om die eerste keer pampelmoes te eet. Elke hap laat mens tintel. Ek sing sommer weer:

And I envy the rose
That you held in your teeth, love
With the thorns underneath, love
Sticking into your gums.

Sy begin met so ’n paar intertekstuele steppies, soos ons haar ken, maar make no mistake, daar is nie ’n smile vanuit die Hofmeyr-gestoelte nie. Dis ’n formidabele forsheid op die tronie, en ’n kilheid in die blik wat sy werp op die beoordelaarspaneel van die groot romanwedstryd. Wat!? bulder sy in die subteks, was hierdie 126 bladsye beter as die werk van Ingrid Winterbach, Francois Smith en Kirby van der Merwe? Subteks is per definisie onsigbaar, maar as dit goed geskryf is, sal selfs Nic Berry dit kan raaksien.

Joan Hambidge kán subteks, make no mistake.

Dan raak die resensie nóg meer trippy. Met ’n ouijabord as hulp – toemaar, dis ’n vrek interessante manier om te dink aan die Hambidge-geheue, wat enorme dimensies moet hê – raadpleeg sy Virginia Woolf en Vladimir Nabokof om teoretiese stellings in te neem, en dit dan te gebruik vir die taksering van Simoelégri.

Ek neurie steeds Lehrer:
“You can raise welts
Like nobody else …”

Wonder of die kats haarself nie per abuis ook getref het nie – wanneer sy Flaubert byhaal oor die dictum dat die outeur orals aanwesig én onsigbaar moet wees? Gaan dit oor Jaco Fouché se roman of oor Joan Hambidge se belesenheid?

Parkeer vir eers ’n besluit daaroor. Hambidge het baie teenwigte en fire exits ingebou in haar praating. Ek het mos gesê hierdie is haar beste skryfwerk nog.

Die niceste hiervan is eenvoudig stunning. Sy verwys na Nabokof se bekende lesingsreeks by Cornell, met die vraag oor wat Emma van Flaubert se Madame Bovary gelees het, “name at least four works and their authors”.

Dit is actually die kern van haar gevoel oor die roman (dat dit nie genoeg maak van die verwysingspektrum wat dit het en wat actually die sleutels vir die leser tot die roman se inhoud is nie) maar is ook die menu van haar template. Sy zap die roman met die dinge wat dit vir haar as teoretikus opwerp. Die ouijabord is ’n nuttige spel, maar sy sou ook à la Nabokof kon verklaar dat dat sy suffel en huffel issues kon identifiseer terwyl sy gelees het.

Dit is anyway wat mens van ’n akademikus verwag, sou mens kon sê. Die crux is dat dit baie duidelik is dat Hambidge groot moeite gedoen het met die fine tuning van hierdie resensie – baie meer as wat al in die verlede uit haar resensies geblyk het.

Binne haar eie mission van gebloggery en krits is hierdie resensie dan totally next level. Mens kan wel haar bluff call, en dan raak dinge interessanter as ’n goeie spelfout onder ’n klomp leksikograwe. Het sy haar ouijabord gegyppo om vir Jacques Derrida en Susan Sontag te ignore? Hoekom het Eudoxia, Eddie, and Eadith uit Patrick White se The Twyborn Affair nie ook ’n namecheck gekry nie?

Ek onthou ’n jonger Joan Hambidge by ’n boek launch in Pretoria, way back when. Daai skatterlag van haar – ’n natuurverskynsel wat nog nêrens behoorlik geprys is nie. As sy maar net iets kon kry uit Derrida, Sontag et al waaraan sy verdere argumente kon hak, sou hierdie resensie baie na aan die ekwivalent van Hambidge op haar stormagtige, uitbundige skaterbeste gewees het.

“Your heart is hard as stone or mahogany
That’s why I’m in such exquisite agony ….”

So. Hambidge kies haar ouijabord-beoordelaars doelbewus. Ná al die jare wat ek omtrent elke resensie en blog wat sy geskryf het gelees het, is hierdie miskien ’n goeie tyd om te vra hoekom sy dit nodig vind om haar insigte te koppel aan die gesag wat die groot dudes en dudettes met hulle saambring. WTAF! Daar is ’n baie fyn skeidslyn tussen sigbare teoretiese belesenheid en name dropping.

Ek stel belang om te weet wat Joan Hambidge actually self tune oor Jaco Fouché se Simoelégri. Hein Viljoen praat van haar outentieke stem as digter. Ek soek haar outentieke stem as resensent. Wat dink sy self van die boek, nè? Hoekom kry sy dit reg om as digter so te shine, maar wanneer sy resenseer, hang sy met meer groot name rond as wat daar tjaainas by die laaste avondmaal was. Waar is die onverdunde, onopgesmukte Hambidge-uitspraak; ’n eg en oorspronklike krit sonder ’n cast list?

Dis lekker funny om te jôl met die idee van ouijabord-beoordelaars, en Jaco Fouché te stel teenoor Ingrid Winterbach, Francois Smith en Kirby van der Merwe. Maar dit is ’n soort Burger Geldenhuys/Andy Dalton-oomblik (my man vouch vir die name), ’n betrekhou noem hulle dit in rugby.

Ek verwag van haar om te sê hoekom sy dink ons gaan jare later wonder hoe op aarde Fouché se werk bo die inskrywings van Ingrid Winterbach, Francois Smith en Kirby van der Merwe verkies is. Titel vir titel. Ek is bevrees Woolf en Nabokof gaan daai vraag nie kan beantwoord nie – sy sal self moet sê. En dit doen sy nie.

Kom, ons sing ten laaste dan saam met haar en Jaco Fouché uit Tom Lehrer se heerlike loflied aan die ironie:

“Take your cigarette from its holder
And burn your initials in my shoulder
Fracture my spine
And swear that you’re mine
As we dance to the Masochism Tango”

by crito

Vir Joe D

Julie 29, 2021 in Uncategorized

Ek veronderstel mens kan hom ’n pêl noem, Joe D, wat soms saam met my man gholf speel. Joe is natuurlik nie sy regte naam nie, nie dat dit saak maak nie. Joe D skiem ek is Crito en hy is reg maar soos Johan Bakkes sê, norrevøk gaan ek dit teenoor hom erken daar waar ons in Woolies staan en chat. Op ’n distansie.

Ek het my jeans en T-shirt met uil en “I don’t give a hoot” onder die wyse voël aan, heel va-va-voom al moet ek dit self sê, en dan nog die windbreaker, onuitspreeklik zef. Vat dit soos dit kom.

“Dog jy is plat met depro,” sê hy. Ek ignoreer sy knippende oog.

“Natuurlik. Woolies het die looting vrygespring.”

“But wat het jy verwag? Ons is té close aan die polisie en weermag se HQs. Hul vrouens shop almal hier.”

Die ligte tête-à-tête kan obviously nie heeldag aangaan nie. Joe D het ’n one-track mind.

En so kom hy dan voor die yogurt- en vla-rak uit daarmee: “Het jy Annelise Erasmus se krit gister in Rapport gesien?”

Van Johann Grobbelaar se Die vyfde slag. ’n Great ene. “Nee,” lieg ek.

“Check dit uit en skryf iets daaroor.” Weer daai oog, asof hy ’n slither acid ingekry het en nou sinesteties hakkel. “Sy vat hom aan. Sê hom reguit sy onderrok hang uit, know what I mean? Hy cloak alles met filosofie maar eintlik is hy ’n fuddy duddy.”

“Genuine?”

“Yep! Grobbelaar tune iets oor koekeloerders en pervs, en sy vang hom uit. Hy wou heeltyd maak asof hy oopkop is, maar hy is nie.”

“Ek hoor Annelise woon hier in ons burg,” sê ek.

“Wow!”


Ons stap by die lekkergoed verby. Niemand koop by Woolies sweets nie, hul markup is way beyond billik. Joe D klou soos ’n haarluis. Voer sy trollie gereeld, asof hy by die staatsdiens salaris trek, en nie ’n kopieskrywer by ’n reklamegroep is nie.

“Het jy vanoggend se Beeld gesien? Met Trisa Hugo se krit oor die nuwe Lien Botha-boek? Dieselfde een wat Jean Meiring gister in Rapport gedoen het? Die boek oor kuns?”

Weer lieg ek. As ek hom sê wat ek van die twee resensies dink, kan ek nie daaroor skryf nie.

“Ek kan nie verstaan nie,” sê Joe D. “Trisa sê sy weet niks van kuns nie, en die enigste manier waarop sy haar mening kan regverdig, is om haarself te beskou as die verteenwoordiger van die gewone leser.”

“Die spook van die publikasieraad loop alweer,” sê ek.

Joe D kyk my aan asof ek Lady Gaga is.

“Kyk,” sê hy, “Lien het ook ’n website vir die boek gemaak. Soos mens lees, kan jy al die verwysings na kunswerke opvolg.”

“Hoe cool is dit nie!”

“En Jean Meiring, gister in Rapport, hy groove op die boek. Hy sê dis ’n difficult boek, maar ook ’n moerse plesier. Mens kan sommer sien hy weet iets van kuns af.”

“Gaan jy die boek lees, Joe?”

“But of course.” En hy skuif weg na till nommer 5.

Ek het hom nie gesê dat Vin, die roman van Lien Botha, my gehelp het om die depro te begin tem nie. Dat ek Jean Meiring se resensie as een van sy bestes ag, en Trisa Hugo s’n as ’n baie eerlike ene. Dat ek moerse issues het met Afrikaanse koerante wat nie meer gereeld oor beeldende kuns skryf nie, dat ek Johan Myburg ook sal wil sien skryf oor dieselfde Vin.

Maar Dinsdag het Joe D begin sleg voel, baie sleg. Woensdag is hy hospitaal toe gejaag, en vanoggend het sy vrou laat weet hy is een van die nuwe stel syfers van Covid-sterftes.

Dit gebeur net só.

Ek sal by die Katolieke kerk hier om die draai van ons vir Joe D ’n kers gaan opsteek.

by crito

‘n Ander tyd

Julie 22, 2021 in Uncategorized

Wat bly oor? Die skalkse oog, die woorde wat boor aan die fasade van ons vlietende kultuur? Hoe kan mens jou ou gewoontes aan die lewe hou terwyl alles om jou geweek is in onsekerheid, agterdog en wanhoop?

Moedverloor se vlakte lyk heeltemal anders as wat ek altyd gedink het.

Dit help nie om die dinge te beskryf wat onbeskryflik bar is nie. Dit gaan eerder om alles wat deur die gebeurde van die afgelope weke in ’n grimmige reliëf geplaas is. Mens wil opgewonde raak oor die sake wat na aan jou hart lê, maar daar is geen vuur meer in jou gees nie, geen korreltjies humor te toor uit die ondermaanse ellende nie.

Ek blaai deur my versameling resensies van die afgelope klompie weke. Die dinge waaroor ek nie die moed gehad het om oor te skryf nie. Die opstande in KZN en Gauteng het ’n nuwe afsluitingspunt gebring vir baie ou maniere van dink en doen.

Neil Cochrane se bespreking van Joan Hambidge se Nomadiese sterre is geskryf voordat Jacob Zuma tronk toe is, maar dit verskyn die dag ná president Ramaphosa die mense wat die naweek KZN en Gauteng begin aftakel het, streng aangespreek het en Beeld die president op sy voorblad kon aanhaal: “Ons kom vir julle”.

Die Cochrane-resensie is al resensie op 12 Julie se Boekeblad in Beeld. Die res is aankondigings en ’n rubriek deur Jo Prins. Onder ander omstandighede sou ek Cochrane se skrywe geniet het, maar op 12 Julie het ek net gewonder of Hambidge veilig is daar onder in Kaapstad.

Ons het die afgelope dekade en ’n paar jaar só gewoond geraak aan die nuus oor hoe Zuma en sy party die land se morele kern weggekalwe het, dat ons leer saamleef het met die teneerdrukende implikasies. Ons het nog opgewonde geraak oor digkuns, nuwe romans, die oplewing in Afrikaanse rolprentkuns.

Maar toe die lootersfest op TV-nuusprogramme te siene is, en die vrybuitery hier in Gauteng ‘n nagmerrie-agtige werklikheid word, het ek onmiddelik die deprimerende gewaarwording gehad: Resensies maak nie nou saak nie. Nes stories oor die Springbokke se kapteinprobleem en Novak Djokovic agter op die sportblaaie. Wie gee nog om daarvoor?

’n Week later, en die land het al begin voel dat ’n groter krisis afgeweer is. Vier resensies op Beeld se Boekeblad, waarvan net een my end-uit laat lees het. Jean Meiring se reaksie op Carié Maas se heerlike Die miskruier en die maan. Die vorige dag het die hoofresensie op Rapport se boekeblaaie, oor ’n Engelse boek, my aan die lees gekry, maar nie die blommetjieskombers van boekaankondigings nie.

Hoe lank gaan hierdie gevoel voortduur? Dis seker net so moeilik om te voorspel as wat dit is om te weet of die land kan voortgaan met sepsis in sy politieke are.

Uiteindelik sal ons seker weer ’n soort ewewig vind. Die politici sal bly beloftes maak, oortuig dat ons nóú elke woord glo wat hulle sê, en môre sal vergeet het dat hulle dit gesê het. Die polisie sal wet en orde bly bewaar en ons almal sal snags gerus gaan slaap met die wete dat die security cluster top-mense is – die beste, mees bekwame mense op hul gebied.

En ekke hoop dat die boekekultuur sal herstel, soos dit telkemale het, en dat ek weer nimmereindigende plesier sal put uit boekresensies.

by crito

Veg voort

Junie 30, 2021 in Uncategorized

Verre sy dit van my om ’n unieke dialektiek te postuleer, julle weet, maar ek voel nou só deur diepe dankbaarheid oorweldig dat ek my moet keer of ek begin klink soos FC Hamman op Instagram. Dit is tyd om op die trompette en ramshorings te blaas, en die gemeste kalf ter slagting te bring. Ons het rede om fees te vier.

Die main man wat nie kan tel nie gaan hom vyftien maande lank self-isoleer saam met die Kreti en Pleti by Nkandla. En tensy hy skielik binne die volgende vier dae in Dubai of Moskou of Havana gehospitaliseer word met lewensgevaarlike simptome van akute gemoedsbekakking, kan ’n mens net aanneem dat hy nou minder geredelik gaan chat as Marlene van Niekerk se Agaat.

O festina! O lente!

So, kom ons bekou die onderwerp van ons land se mees vernuftige Pilates-beoefenaar as afgehandel. Kom ons kry die aandag terug na boekresensies.

Ek is diep bekommerd daaroor. Ek meen, het julle die afgelope drie weke gekyk hoeveel resensies daar oor nuwe Afrikaanse publikasies verskyn het? Al skryf Emile Joubert in Afrikaans in Rapport oor Schalk Burger se wonderwaaragtigheid en sy agting-inbesoemende menschheid, kan mens nie ignoreer dat dit ’n Engelse boek is nie.

En wat anders is daar? As ek nog ’n resensie oor ’n skitterende krimi moet lees, gaan ek begin wonder of ek nie die punt heeltemal mis nie. Is dit nie dalk ’n geval dat hierdie genre eintlik ’n soort selfhelp-kursus is nie? Leer hoe om reeksmoordenaar te wees in tagtig maklik leesbare romans, elkeen wonderlik spannend en geskryf deur opwindende nuwe skryftalente wat James Patterson na ’n verloopte kopieskrywer in die reklamewêreld laat lyk.

Of digbundels. Nou, daar is ’n wilde soort plesier om iets soos Johan Myburg se snetter oor Marlise Joubert se Disteltyd by Boeke24 te lees. Dit is duidelik dat dit ’n substansiële bundel is, en Myburg se waardering daarvoor is oortuigend. Ek wens ek kon ’n bundel se inhoud só na vore bring – enigiemand wat al ooit ’n digbundel probeer resenseer het, sal weet hoeveel ure (dae?) se werk dit Myburg moes geneem het.

Tog kon ek nie help om twee lekker stukkies humor daarin te vind nie.

Die eerste is hoe mooi hy sy woordspel met die bundeltitel ingemessel het in sy betoog. Dis teltyd, inderdaad!

Die tweede is sy aanhaling uit Umberto Eco “On the Disadvantages and Advantages of Death”, naamlik dat die enigste manier waarop mens jou kan voorberei op die dood is om jouself te oortuig dat almal om jou volslae idiote is. Moet dit net nie té vroeg in jou lewe doen nie.

Ek bewonder die vernuf waarmee Myburg die Eco-aanhaling benut om Joubert te takseer, hoe hy sy reaksie op die verse daarmee verryk. Dit het my laat smile.

Ek het onlangs op ’n wonderlike uitspraak van Steve Martin afgekom: “Despite a lack of natural ability, I did have the one element necessary to all early creativity: naïveté, that fabulous quality that keeps you from knowing just how unsuited you are for what you are about to do.” (Born Standing Up)

Wens net ek kon dit so vernuftig soos Johan Myburg benut, korporaal.

Die probleem met besprekings van poësie op die oomblik is dat mens in die staat van Covid-beleg gemengde gevoelens het oor die introspeksie wat digkuns vereis. Ek kon myself nie keer om te wonder of Myburg se Eco-aanhaling nie ook sinspeel op die debat rondom die inenting-jabs nie. Hè?

Darem was daar ook Riete Rust se bespreking van Pieter van Zyl se Verhale van hoop: Só help jy jou geliefde en jouself (Rapport). Oor geestesversteurings soos depressie, angs en so meer, ernstig bedoel en ernstig geressenseer. Sy is ’n beter mens as ekke, wat die boek vrolik sou aanbeveel het vir Carl Niehaus en sy geliefde Zuma. Niehaus se eie boekie het ook mos oor hoop gegaan, as ek reg onthou.

Ek reageer soms impulsief. Ek weet dis ’n fout, maar ek kan myself nie help nie. So ’n ruk gelede het ek Maryke Roberts se resensie op LitNet gelees oor Bettina Wyngaard se boek Onverskrokke vroue. Uitdagings en oorwinnings vanaf Bybelse tye tot vandag.

Besiel deur die resensie, het ek dadelik die boek by Amazon gekoop en op my Kindle begin lees. En op die moeilike manier agtergekom dat Roberts op ’n sagte manier wou sê dat die boek se titel misleidend is. Ek het haar frase “Die boek is egter meer ’n samevatting van die onderdrukte vrou deur die eeue” nie goed genoeg gesnap nie. Of dalk was dit net té subtiel verwoord.

Dit laat my dink aan ’n ou Bob Hope-movie, Paleface. Daar is ’n toneel waarin ’n klomp mense, denkend dat Bob Hope ’n heldedaad verrig het (verkeerdelik, natuurlik), hom op hul skouers tel en by die saloon indra. Waarop Hope met daardie kenmerkende gryns van hom vra: “Ek wonder wat doen die lafaards nóú?”

Nou onthou ek. Om te veg vir hoop. Dít is die titel van Carl Niehaus se boek.

by crito

Die dieptes in

Junie 10, 2021 in Uncategorized

Die groot Chinese krygsfilosoof Lao-Tzu het geskryf dat as mens net ligweg betrokke raak by ’n oorlog, jy die gevaar loop om al jou skatte te verloor. Hy het dit nie geweet nie, hoe kon hy, dat dit ook van toepassing is op Afrikaanse boekresensies.

Julle moet geduldig lees hierdie keer, want hierdie problematiek het Baie Diepte.

Oud-regter Johann Kriegler het voor een van die heel grootste toetse van sy illustere loopbaan te staan gekom toe hy gevra is om Ebbe Dommisse se Fortuine vir Rapport te bespreek. Ek kan my goed voorstel dat hy die boek in sy hande geneem het, en homself aldus geestelik gerig het op die taak voor hom:

So, die “kontrak” beduie die volgende: Jy word gevra om ’n resensie oor ’n boek te skryf. Die koerant wil hê dat jy vir sy lesers moet vertel wat jy van die boek dink. Jy skryf wat jy gedink het, en almal is gelukkig. Die kontrak is nagekom.

Of is dit?

Vir eers steur hy hom nie aan die vreesaanjaende omslag-illustrasie nie:

Vader ons! Twee vleiende foto’s van Johann Rupert en Whitey Basson, ’n aksiefoto van Christo Wiese, een vanYum-Yum in Gilbert & Sullivan se The Mikado in die middel, en tussen Wiese en Yum-Yum pryk iemand wat moontlik GT Ferreira is, of dalk Boedie in Ingrid Winterbach se Voorouer. Pelgrim. Berg.

Had Dommisse en sy uitgewer ’n bietjie moeite gedoen, kon hulle iets veel meer gedistingeerd geskep het en met veel minder sigbare dubbelkenne bygesê, in hierdie trant:

So, Kriegler lees toe Fortuine, en hy tel ’n skrik op groter as dié van een van Dana Snyman se tepletterde kroeg-kennisse. Dis omtrent ’n mission om te besluit wat Kriegler regtig van die boek dink. Hy mik hierdie kant toe en hy gooi daardie kant toe, en dan tref hy die insig der insigte, baie soos die haaslip-vrou in Ingrid Winterbach se Vlakwater, ’n heilige ene. Fortuine is ’n boek wat mens bietjies-bietjies op die leerstoel van die lewe, die toilet, moet lees.

Nou, ek lees self baie op daardie gevierde leerstoel. En wat ek as nuuskierige connoiseur van resensies wil weet, is of dit hom twee weke, een week, of net ’n paar dae geneem het om Fortuine te lees. En kyk ons agbare resensent goed na sy eetpatrone? Die antwoorde op hierdie vrae sal help om die afloop van sy resensie te verstaan.

Soos wat hy geëet het voordat hy hierdie uitstekende formulering gemaak het: “Ons is maar al te bewus van die owerheid se klaaglike mislukkings en hoef regtig nie ’n hele hoofstuk lank suur water op mekaar se onvergenoegde Boeremeulens te wees nie.”

Kriegler wys die skatte en die leemtes in die boek uit en, sekerlik met gestadigde maag, sluit af met ’n paragraaf wat sekerlik sy plek sal neem in die lang ry van skitterende Kriegler-slotparagrawe. Ek haal dit aan:

“Dit is en bly verspot dat ons kan lekkerkry as ’n landgenoot (maar eintlik ’n Afrikaner) êrens in die wêreld tog net bietjie naam maak, waarvoor ook al. Fortuine bied die leser ruimskoots geleentheid om rustig in besonderse mense se sonlig te vertoef.”

Wat!?!?

Ek het laas met Van Wyk Louw se Tristia so lank en diep nagedink oor twee sinne. En my slotsom is dat ’n mens die leerstoel van die lewe nooit moet onderskat nie, veral nie wanneer die denker daarop volledig betrokke is by die oorlog van die sinne, om uiteindelik die kleindorpsheid in die Afrikanergemoed raak te sien nie.

Joan Hambidge het ’n ander stoel, naamlik die Hofmeyr-leerstoel in Afrikaans aan die Universieit van Kaapstad. Ek was onder die indruk dat die BLM-vegters die koloniale stoele des moeders gestuur het, maar Hambidge bly sit en lewer klinkende werk.

Haar resensie van Ingrid Winterbach se Voorouer. Pelgrim. Berg. neem nou wel glad nie kennis van Max du Preez se wyd aangehaalde Water. Eend. Rug. nie – ek vermoed dis ’n geval van de minimis non curat Hambidge – maar dit sal wel ook aangeprys kan word vir die wyse waarop sy die stereotipe Hambidge de-aktiveer en nooit suur water gooi nie.

Ag, daar is ’n paar ontsporinkies, soos die paragraaf waarin sy na Anne Carson se Plainwater verwys. Dit het my ook al oorgekom dat ek ’n aantekening vir myself in ’n artikel oor iets anders vergeet het.

Maar in die geheel het ons die hoogleraar in die Hofmeyr-gestoelte op haar heel, heel beste. Sy sprei al die teksture en dinge van Voorouer. Pelgrim. Berg. voor ons oop en sluit met kenmerkende Hambidge-flair af met ’n thumbnail-paragraaf waarin oordeel, reaksie en ’n talmende vraag die hele bag of tricks alles saamvat. Sy het haar “kontrak” met die boekredakteur van Boeke24 afgedoen.

Nou kan nagraadse studente – en ander resensente! – gaan en probeer om die betekenis en strekking van die roman onder woorde te bring. Hambidge se resensie is net die wegspringplek vir die toekomsgesprek oor Voorouer. Pelgrim. Berg. Wat meer wil ’n mens hê?

Dank jou die duiwel.