Jy blaai in die argief vir 2012 Julie.

by izakdv

Tussen middernag en dagbreek

Julie 26, 2012 in Sonder kategorie

Te koop as sagtebandboek.

Ook te koop as e-boek.

Tussen middernag en dagbreek is ‘n baie interessante riller en ‘n knap spanningsroman. Al die elemente is daar: Die ongerehabiliteerde plaasmoordenaar, sy vriend van jare in die tronk, die regter en die dwelmslaaf. (Al wat ons kort is orrelmusiek!)

Tussen middernag en dagbreek is Japie Bogaards se debuutwerk; en een waarop hy met reg trots kan wees.

Die storie is nie enkelvoudig nie. Daar is ‘n groot aantal karakters wat optree en ons leer hulle goed ken. Ek vermoed die belangrikste karakters sou wees:

  • Marco, wat nie sy dwelmprobleem kan afskud nie,
  • Sam, wat ter dood veroordeel is, maar toe vrygelaat word weens die opskorting van die doodstraf,
  • Hottie, wat al die jare saam met Sam in die tronk was, en
  • Fish, ‘n vlugteling uit Mosamboek.

Ons leer ook Marco se geliefdes en sy skoonpa goed ken.

 

Trainspotting op Plaasmoord-steroïde

Dis nie moeilik om uit bogenoemde af te lei nie dat dwelmverslawing en geweldsmisdaad hierdie boek oorheers. Wat Bogaards se teks aan die leser toon, is dat albei se siklusse bitter moeilik is om te breek.

Terselfdertyd toon die teks ook dat almal, hoe wreed of verslaaf jy ook al is, kan liefhê en kan droom.

Rof is die boek wel, maar daar is ook pragtige, teer oomblikke in.

 

‘n Eerlike soeke

Bogaards beeld die desperaatheid van die dwelmslaaf en die onderhandse maniere waarop hulle werk om hulle dwelms te kry, uitstekend uit. Ook die besoeke aan die rehabilitasiesentrums  word baie goed uitgebeeld.

Ons kry werklik ‘n deeglik insig in die dwelmslaaf se slim manipulasie van die mense en die situasies om hom of haar.

Ek het verlede jaar Trevor Kleinhans se uitstekende outobiografie, Secrets make you sick, gelees. Daarin vertel hy van sy lewe en sy uiteindelike dwelmverslawing – asook hoe hy dit oorwin het. Die dilemma is dat mense soos Trevor dit regkry om op te hou en dan dink ons, wat nie verslaaf is nie, dat ander ewe “maklik” moet kan stop. Maklik was dit natuurlik nie – en is dit steeds nie, maar dis juis oor Kleinhans so suksesvol was dat hy die boek kon skryf.

Wat van mense wat eenvoudig nie kán ophou nie? Ek ken mense ná aan my wat nie kan ophou nie. Bogaards se teks vat húlle worsteling baie goed vas.

Ek betrek egter Kleinhans se teks om ‘n tweede rede: Bogaards vertel ‘n storie. Hy skryf nie ‘n halfgebakte biografiese teks met ‘n klein bietjie fiksie in nie. Kleinhans se outobiografie is puik, en werk. Bogaards se stórie werk vir my – juis omdat dit geen poging tot ‘n biografie is nie.

Tussen middernag en dagbreek is dus in die eerste plek ‘n riller. Dat dit egter ook die bitter stryd van die dwelmslaaf puik beskryf, is nie altemit nie. Vir albei gee ek Bogaards goeie punte.

Ek dink skoolkinders moet hierdie boek te lese kry. Soos Trainspotting van destyds, doen dit meer as ‘n preek. Dit wýs.

 

Geweld en misdaad as dwelm

Bogaards gaan soek nóg verder as dwelms. Sonder om dit uit te spel, kom die leser agter dat dit net so moeilik is om die siklus van geweld, waarin misdadigers vasgevang is, te breek as wat dit vir dwelmslawe is om húlle siklus te breek.

Baie jare terug het ek ‘n stuk navorsing gedoen oor ons tronke en een van die Nicro-werknemers het aan my gesê: “’n Tronk is ‘n universiteit vir misdaad. Iemand gaan in vir ‘n klein misdaad en kom uit as ‘n geharde misdadiger.” Ook dít word puik gedemonstreer in Bogaards se roman.

Die liefde, o die liefde

Vervleg tussen die geweld en die dwelms, lees ons egter ook van mense se drome en hulle geliefdes.

Marco, die hoofkarakter, se liefde vir Jo-Marie, ‘n verslaafde meisie, is pragtig, maar is van die begin af gedoem, want sy, meer nog as hý, weet dat die liefde vir dwelms jaloers is en nie ‘n derde party toelaat nie. Wanneer Marco dan trou en kinders kry, met ‘n ander vrou, kom hierdie waarheid nog eens te voorskyn. Sy herhaalde terugvalle en leuens is uiteindelik een te veel. Die leser ontmoet hom op die punt waar ‘n dagvaarding ontvang vir die egskeiding.

Die ander baie mooi liefdesverhaal in die teks is dié tussen Hottie en die buurmeisie. Hottie beland, om verskeie redes, op straat. Hy is baie vernuftig en onderhou homself met die maak van draadkarre. Toe dié besigheid egter deur drie wit barbare vernietig word, begin hy elektroniese apparate regmaak. Só ontmoet hy die bure se werkster en tussen hulle ontstaan ‘n pragtige verhouding. Die dogter wat vir hulle gebore word, maak van Hottie ‘n besonder pa. Wanneer die kind egter sterf, haak Hottie heeltemal uit en beland in ‘n geweldspiraal wat hom in die tronk laat beland. Hier loop hy vir Sam raak. En dis waar die spanning rigting kry.

Die stemlose word gehoor

Die krag van hierdie boek lê dus in die manier waarop die stemlose gehoor word.

Die dwelmslawe en die misdaadslawe word mense – mense van wie jy kan hou.  Hottie se mooi verhouding met sy dogter word geëggo met Sam se pragtige verhouding met sy pa.

En juis daarom, juis omdat hierdie skurke nie net karikature is nie, dáárom is ons so ontsteld oor hulle onvermoë om te breek uit die kloue wat hulle vashou.

Die oorsake van die geweld in ons land word ondersoek op ‘n manier wat aan die werk van André P. Brink herinner. Dis ‘n dapper skrywer wat vir ‘n Afrikaanssprekende mark vertel dat plaasmoordenaars ook mense is. Bogaards doen dit sonder skrome. Dit is nog ‘n dapperder skrywer wat vir hierdie mark vertel dat sommige plaasmoorde gemotiveer word deur goed wat op die plaas gebeur. Dit doen Bogaards ook. Hy praat nie die geweld goed nie, en hy skroom ook nie om sy eie karakters se stemme te gebruik téén hierdie belaglike geweld nie, maar hy weier om bloot eenogig na die probleem te staar.

Ek dink dit is ‘n besondere slim manier om Suid-Afrika in die oë te kyk en ek beveel hierdie teks sonder huiwering aan.

 

Kritiek?

Ek het negatiewe kritiek. Enkele van die eerste hoofstukke wat afspeel in die rehabilitasiesentrums is te lank. Hier, en nie elders nie, kry jy die idee die boek het aanvanklik begin as ‘n soort biografie. Dan, gelukkig, red Bogaards die situasie en vlieg voort. Kwartpad kan jy nie wag om te sien wat gebeur nie.

In sommige hoofstukke val die taalgebruik verkeerd op. Neem hierdie woorde uit die mond van Fish, ‘n seun wat onlangs uit Mosambiek gevlug het: “Daai jaar het dit heavy gesous…”

Nee, jammer. Ons lees later in die boek Fish se Afrikaans is verbasend goed, maar dan sal dit verbasend wees vir ‘n iemand wat Portugees gepraat het en nou in Afrikaans kommunikeer. (Fish gaan ook skool, maar is nog baie “jonk” in sy opvoeding.) ‘n Term soos gesous is ‘n bepaalde, outydse en idiomatiese uitdrukking. Goed, hy kon dit by die boer gehoor het. Maar die heavy daarvoor laat hom klink soos ‘n Afrikaanse tiener van ‘n paar jaar gelede en sy milieu laat hom nie toe om noue kontak met ‘n sodanige spesie te hê nie. Dit sou beter gewees om neutrale merkers te gebruik: “Daardie jaar het dit swaar gereën…” Veral as jy later besef dat dit ‘n alwetende vertellerstem is wat Fish se storie vertel.

Maar goed, ek is nou puntenerig, want ek het die boek geniet.

 

Ter opsomming

Dis nie ‘n maklike boek nie. Ek het sommige aande nie kans gesien om dit bed toe te neem nie, maar ek hét tyd gemaak om te lees, want ek wóú weet.

Soos reeds vermeld, is die beste deel van hierdie boek die menslikheid waarmee Bogaards sy karakters, ook die skurke en dwelmslawe, skets. Hierdie aspek maak reeds dat ek sy boek ten sterkste aanbeveel. Die feit dat dit ‘n baie spannende storie is, maak die aanbeveling nog sterker.

by izakdv

The Blue Iris deur Athol Fugard

Julie 12, 2012 in Sonder kategorie

Ek kom pas terug van die Fugard-Teater waar ek Athol Fuard se nuutste stuk, The Blue Iris, gesien het.

Dis liefdesverhaal. Ja, die oubaas is nou oor die tagtig en hy gee vir sy gehore ’n liefdesverhaal. En weet maar net: teen die einde van die stuk was daar heelwat nat gesigte in die gehoor.

Ek was bevoorreg om Fugard verlede jaar te ontmoet, en hy het my toe baie entoesiasties vertel van die stuk, maar hy was slim genoeg om nie die verhaal weg te gee nie.

Ek gaan ook nie. As ek die werklike storie ágter die storie gaan uitlap, dan gaan ek julle pret bederf. Gaan sien dit self.

Ek kán sê dit speel af in die Karoo. Die plaashuis het afgebrand en die boer, Robert Hannay, kan nie tot rus kom nie, want hy glo sy dooie vrou, wat oorspronklik van Engeland was, roep hom. Rieta Plaasman, sy bediende, is ook nog daar. En dis nou net hulle twee teen die elemente.

Robert soek antwoorde in die puin, vir Rieta lê die antwoorde veel duideliker. Of dalk nie?

Robert se vrou was ’n kunstenaar en sy het biologiese sketse gedoen. Die giftige blou iris, of dan blou tulp soos die Karooboere die blom noem, was haar eerste skets.

Ek gaan nie te veel van die verhaal weggee as ek julle vertel dat daar dríé akteurs in die programnota’s genoem word nie, ook nie as ek vertel dat een van hulle Sally Hannay, Robert se vrou, is nie. Hoe sy en die blou iris uiteindelik vir Robert en Rieta tot besinning bring, wel, dit gaan ek beslis nie uitlap nie. As oubaas Fugard op 80+ wil liefdesverhale vertel, dan gaan ek nie sy pret bederf nie.

Die akteurs is puik. Robert Hannay word vertolk deur Graham Weir, wat bekend is vir sy aandeel aan Not the Midnight Mass; of, as julle Spud gekyk het, dan sou julle hom as Viking, die teateronnie, gesien het.

Rieta word gespeel deur Lee-Ann van Rooi. Julle gaan haar hierdie jaar ’n paar keer op die TV sien. Sy is uiters oortuigend. Hierdie meisiekind het groot dinge voor haar. Gaan kyk The Blue Iris en sê vir jou vriende jy het haar al van naby gesien.

Sallay Hannay word deur Claire Berlein gespeel – iemand wat al op verskillende kontinente gespeel het. Dis ’n klein rolletjie, maar sy suig die energie deeglik na haar toe wanneer sy daar op die verhoog klim.

Tegniese goed:

Janice Honeyman is die regisseur.

Pusetso Thibedi is die assistentregisseur.

Mannie Manim het die beligting ontwerp (en doen puik goed met weerlig en donderweer.)

Dicky Longhurst het die stel ontwerp.

Birrie le Roux was verantwoordelik vir die kostuums – dít verdien ’n pluimpie.

Greg Karvellas is die produksiebestuurder.

Michael Inglis is die verhoogbestuurder.

Musiek is opgeneem en verskaf deur Murray Anderson, Ellinor Spears en Cheryl de Havilland.

Daniel Galloway is die algemene bestuurder van die Fugard-Teater.

Eric Abraham is die vervaardiger.

by izakdv

Een stad drie rooikoppe sewe dae

Julie 9, 2012 in Sonder kategorie

Te koop by Kalahari.

Ook as e-boek.

 

Ek het pas Een stad drie rooikoppe sewe dae deur Adeline en Lili Radloff verslind.

Wat ‘n heerlike verassing was hierdie boek nie. Dit is spannend, dis vrek snaak en die seks is goed gedoen. Die boek omarm boonop ‘n moderne Suid-Afrika volledig – met die goed en die kwaad van ons land wat oorvloedig aangebied word.

Nou kyk: ‘n Rooikopvrou het nog altyd my hormone so ‘n ekstra oemf gegee en hier is daar drie rooikoppe in een boek, almal is gewillig om die klere te laat waai… Hiert. Een stad drie rooikoppe sewe dae is wonderlik.

Gaan koop dit nou en GENIET dit.

Daar is genoeg aksie en drama (en seks) in die boek om ons manne gelukkig te hou, maar die sagte hand van twee vroue gee die boek daardie tikkie romanse waarvan my vrou baie sal hou. Ek het reeds vir haar gesê sy sal dit baie geniet. (Sy lees tans Tussen stasies deur Irma Joubert na al haar vriendinne gesê het sy moet; ek het ook al, maar sy luister eerder na ander 😉

Die drie rooikoppe in die titel bly almal in Kaapstad, baie naby mekaar en en hulle beleef in sewe dae iets wat klink asof Quentin Tarantino een oggend kom koffie drink het hier in Kaap en toe sy notaboekie in ‘n vrou se handsak gesteek het. Daar is een scene waartydens ‘n rooikop in ‘n bebloede motor deur Kaapstad jaag met ‘n lyk langs haar terwyl honderdrandnote deur die lug vlieg. Yihaa. Eat your heart out, Quentin.

Hierdie teks SMEEK om verfilm te word. Alles is daar: Kaal meisies, seks, bloed en die “gay boys” wat, soos hofnarre, kommentaar lewer op die samelewing. (Lees ‘n bietjie wat hulle vir mekaar sê oor Crocks.) Bring die kameras!

As ek meer van die storie gaan vertel, gaan ek dalk lesers se pret bederf, maar weet net: ons ontmoet die room van die Kaapse samelewing, so wel as die skuim van die onderwêreld.

Dis vet pret!

Is dit ‘n krimi? O, ja! Dit is. Dit voldoen aan al die vereistes van ‘n goeie krimi, maar dit is so lekker tong in die kies geskryf, dat ‘n mens nie anders kan as om opgewonde te wees oor mense wat bereid is om die reëls te buig nie. Nog eens, dink aan ‘n Tarintino-film.

Is dit ‘n liefdesroman? Mmm, wel, nee. Maar daar is ‘n paar oulike romanses vir mense wat dáárvan hou. Nog eens breek die outeurs die reëls, en bevestig sodoende die bestaan van reëls. Knap gedaan!

Ek het twee verdere opmerkings: a) Die boek is ‘n baie goeie voorbeeld van letterkunde wat ‘n moderne Suid-Afrika omarm en b) ek moet al hoe meer my renons in twee outeurs in een boek onderdruk, want dis ‘n baie goeie teks.

 

Die moderne Suid-Afrika

Een van die goed wat ek die meeste waardeer, is die manier waarop die outeurs werklik probeer om vandag se Suid-Afrika vas te vang met al die glorie en al die verderf wat hiermee saamgaan.

Geweld en misdaad is deel van ons land, maar dis ook nie nuut nie. En hierdie boek onderstreep daardie punt deeglik. Ten tweede is die geweld en misdaad sistemies en gebaseer op patriargale instansies wat vroue reduseer tot huishoudsters met gate tussen hulle bene. Die ware geweld in hierdie teks is dít wat mans teenoor vroue aanvang. Dít word egter subtiel (dog rou) ingewerk, terwyl die skop, skiet en donder met ‘n heerlike lagie strooisuiker besprinkel word.

Ek word gereeld gekonfronteer met skrywers wat kla dat die “nuwe” Suid-Afrika sleg is en beweer die “ou” Suid-Afrika kwansuis ‘n hemel was om in te woon. En, ja, ek het al talle kere gesê die ANC se vergype is ewe erg as die NP s’n, so moenie ‘n fout maak nie. Gesondheidsorg en onderwys is in hulle moer in, en dis waar dat wit mense meer blootgestel word aan die geweld wat te vore in “ander” se samelewings plaasgevind het. Tog is die sistemiese, onderliggende geweld wat Apartheid in die eerste plek laat ontstaan het, juis iets wat van binne die huisgesin kom, selfs van onder die lakens. En hierdie boek demonstreer dit hartlik. Meer as een (wit) man word tussen die bene geskiet, en met redes! Lees self.

Om die waarheid te sê, die een stukkie kritiek wat ek het teen die boek, is dat die wit ekstremis baie onsubtiel aangebied word – dit sou beter gewees het as daar ook meer nuanse in sy karakter sou kon wees.

Ek dink egter die twee skrywers is dapper om hulle leespubliek só deeglik, en redelik onsubtiel, in te lig, en uit te daag, rakende die sistemiese geweld in die land.

Ek hou ook daarvan dat die bendelede en die dwelmverskaffers méns word in die boek, wat ongelukkig nog eens die wit ekstremis se gebrek aan nuanse verder onderstreep.

Twee outeurs

Daar is nogal altyd iets in my wat wonder hoe twee outeurs aan een boek kan werk. ‘n Toenmalige voorsitter van ‘n maatskappy waar ek eens gewerk het, was van mening dat die toonsetting van die “Yellow River Concerto” die enigste keer in die wêreld se geskiedenis is waartydens ‘n komitee enige iets van waarde geskep het. Ek is mal oor die “Yellow River” en ek het onlangs ‘n paar boeke gelees wat my laat dink twee outeurs mag maar saamwerk:

  • Dink maar aan Jackie en Reinet Nagtegaal se In Limbo (Joho! 2009),
  • of Jean-Claude van Rijckeghem en Pat van Beirs se wonderlike Jonkvrou (Afrikaans deur Protea 2010),
  • en wat van die uitstekende Hellehonden, en ander in dié reeks, deur Jan en Sanne Terlouw (Nieuw Amsterdam 2011)?

Nou kan ek ook Adeline en Lili Radloff by hierdie lysie plaas. Dit werk. Ek weet nie hoe nie, maar dit werk.