Jy blaai in die argief vir redakteur.

Maart 3, 2016 in Uncategorized

Wilhelm (Jorrie) Jordaan lins agter en Jaap Steyn regs agter. Russen hulle is Heorjane Groenewald. Voor is Herman le Roux en die uwe.

Wilhelm (Jorrie) Jordaan links agter en Jaap Steyn regs agter. Tussen hulle is Georjane Groenewald. Voor is Herman le Roux en die uwe.

Pa en seun – twee top-joernaliste.

Ek praat van Willem Jordaan, nuwe redakteur van Die Burger, en sy pa, Wilhelm – prof. Wilhelm. Wilhelm is joerrnalis wat sielkundige geword het. Hy vermeng die twee dissiplines op ‘n skitterende wyse in sy gereelde rubrieke.

Jorrie, soos ek hom in sy jong dae geken het, was ongetwyfeld ook redakteursmateriaal. Hy was ‘n uithaler-verslaggewer van Die Volksblad toe ek nuusredakteur was. Toe stuur ek Jorrie op ‘n dag Brandfort toe waar ‘n ligte in die bome vliegtuig geval het. Hy was wit om die kiewe toe hy terugkom op kantoor. So ‘n ontstellende toneel wou hy in sy dag des lewens nooit weer sien nie.

Ek het vergeefs probeer paai, en verduidelik dat hy by die koerant vir groter dinge as vliegtuigongelukke bestem is. Jorrie het voet by stuk gehou. Hy het gaan verder studeer – doktor en professor in sielkunde geword. En hierdie ou? Hy sit met die verwyt dat een enkele opdrag van hom die joernalistiek van ‘n blink ster beroof het.

Twee ander tydgenote wat sielkundiges geword het, is prof. Charl Vorster en prof. Anda van den Heever. Charl was verslaggewer en Anda die sekretaresse wat die vinnigste kon tik wat ek ooit raakgeloop het. Wat sou dit wees dat die joernalistioek en die sielkunde so hand aan hand loop?

Ns. Jaap Steyn, bekroonde taalman en skrywer, het natuurlik professor in Afrikaans geword. Hy was die hoofsub van Die Volksblad net voor die uwe.

SKAKEL IN GROOT MIRAKEL

Julie 21, 2015 in Uncategorized

Êrens in 1986 merk P.W. Botha moedeloos op: “Doktor, weet jy wat? Ek dink ons moet hardegat wees. As ons ondergaan, gaan ons hardegat onder.” Nie nodig gewees nie, skryf spioenbaas Niël Barnard in sy pakkende relaas oor die Groot Mirakel – die vreedsame oorgang tot ‘n ANC-regering in 1994 – in “Geheime Revolusie – Memoires van ‘n spioenbaas”.

“Daar was ‘n ander, veel beter opsie,” bevind Barnard tereg ter aanvang van sy boeiende maar nogal omstrede boek. Dié opsie was natuurlik: Praat met die ANC. In soveel woorde: Praat met Nelson Mandela.

Met Nelson Mandela het Barnard self op 25 Mei 1988 begin praat toe hy gevangene 46664 – toe nog in ‘n blou tronkoorpak – in die Pollsmoor-gevangenis besoek het; die eerste van byna 50 meesleurende, grootliks geheime gesprekke.

P.W. Botha het ‘n jaar en ‘n paar maande later, op 5 Julie 1989, gevolg, grootliks danksy Barnard se oorreding. Botha het die ANC-leier – fier en statig in ‘n splinternuwe blou dubbelborspak – verrassend hartlik in Tuynhuys ontvang.

Presies dit – praat met die ANC – het Ton Vosloo, redakteur van Beeld, in Januarie 1981 voorgestel – sewe jaar voor Barnard se gesprek in Pollsmoor, agt jaar voor Botha s’n in Tuynhuys, en amper ‘n dekade voordat die aanstaande president en internasionale ikoon op Sondag 11 Februarie 1990 uit die Victor Verster-gevangenis sou stap.

Vosloo se oproep het Botha destyds met afgryse laat sidder. Dit is nie bekend watter reaksie sy opspraakwekkende woorde in die kollektiewe veiligheidgeledere, by Nasionale Intelligensie en by Barnard self uitgelok het nie. Hierdie baanbrekende moment uit die binnekring van konvensionele Afrikanerdom word, dalk om verstaanbare redes, deur Barnard verswyg.

As kollega van Vosloo wat self in 1981 deur sy uitspraak ietwat onkant gevang is, het ek by die lees van die Barnardboek opnuut gewonder: Hoe sou die geskiedenis dalk verloop het as vroeër na Vosloo geluister is? Kon ‘n paar vrugbare jare vir Suid-Afrika nie dalk daardeur gewen word nie?

Agterna gesien, is dit klinkklaar duidelik dat Vosloo geen skielike bevlieging gekry het nie. Sy profetiese visie was die manifestasie van ‘n nuwe realisme wat al geruime tyd by verligte redakteurs en hul koerante teenwoordig was. Wat die oproep wel was, was ‘n soort waterskeiding. Asof deur ‘n onsigbare krag aangedrewe, het koerante soos Beeld, Die Burger en Die Volksblad daarna al hoe sterker die pas begin aangee in ‘n uitbreidende soektog na geregtigheid, menswaardigheid, versoening, verandering en hervorming.

‘n Gedugte arsenaal wette het bestaan wat die Regering van die dag as’t ware as ideologiese koevoete wou gebruik om hierdie bewoë Afrikaland om te buig tot iets anders as wat die hy in die wieg gelê was om te wees. Bewysbaar uit koerant-argiewe, het die drie Afrikaanse dagblaaie in die Naspers-stal, in gelid met hul Sondag-suster, Rapport, dit konsekwent en toenemend hul taak gemaak om sulke ideologiese koevoete te identifiseer, te bevraagteken te help begrawe.

Die onhoudbaarheid van allerlei arbeidswette, veiligheidswette, maatskaplike wette soos die sogenaamde Ontugwet, die Wet op die Verbod van Gemengde Huwelike en, les bes, daardie hoeksteenwet van apartheid, die Wet op Groepsgebiede, is rondborstig onder die loep geneem. Onverskrokke kollega Willem Wepener van Beeld het pront verklaar: Skrap die Groepsgebiedewet dadelik! Ook dit het Tuynhuys in ‘n kruithuis omskep.

Toe die gehate Paswette in April 1986 verdwyn het, het Afrikaanse koerante hartlik saamgejuig met die swart menige wat van een van sy swaarste apartheidsjukke bevry is.
Oor groepregte in ‘n nuwe, demokratiese bestel het die koerante nuut en inklusief begin dink. Die Burger (redakteur: Wiets Beukes) het hierin ‘n leidende rol gespeel. Vir “magsdeling” wat lank ‘n taboewoord vir Nasionaliste was, het my eie koerant, Die Volksblad, om bestaansreg in die politieke woordeskat gepleit – reeds in 1984, lank voordat enige minister die gelaaide begrip oor stywe lippe sou neem.

Met die weermag en polisie is gereeld in die gerig getree oor magsmisbruik, versmorende wette en hardhandigheid wat nie die toets van lig kon deurstaan nie. ‘n Sensitiewe kwessie was die weermag se voortgesette konkelry met die rebellebeweging Renamo nadat die verdrag van Nkomati met Frelimo gesluit is. Koerante se vrae en vermanings is onboetvaardig begroet: “Julle doen die vyand se werk vir hulle.”

Insigte wat in hoofartikels en politieke rubrieke uitgespreek is, het nie net tot spanning met Tuynhuys en ander leidsliede gelei nie. Dit het ook op grondvlak enorme verwydering gebring van Afrikaners wat wou vasskop – en diesulkes was onheilspellend volop. Mense vergeet met watter rasseskrede die Konserwatiewe Party by die stembus gegroei het totdat dit in Mei 1987 die Progressiewe Federale Party as amptelike opposisie onttroon het.

Met ver-regse elemente in die kerk, kultuurkringe en die politiek is, in koerantkolomme sonder aansiens des persoons, energiek en vreesloos gestoei. Die konflik was vurig, gelaai met dreigemente wat soms werklik in geweld oorgegaan het.

Koerante het in daardie stormagtige dekade ‘n kragtige rol gespeel om die harte en verstande van gewone Suid-Afrikaners vir verstandigheid en realisme te wen, en om terselfdertyd die denke van voetslepers in die regering te probeer swaai. Veral Engelse kommentators, ook in die buiteland, het entoesiasties kennis geneem.

James McClurg, ombudsman van die Cape Times, het byvoorbeeld op 9 Februarie 1990 gevra: “When historians turn their eyes on this era, will they reserve a chapter for the contribution of the verligte Afrikaans press towards change in SA? If not an injustice will be done.“ Wonder wat McClurg sou dink van ‘n Niël Barnard-uitspraak soos die volgende: “Al hoe meer sakelui, kerklikes, akademici en selfs sportlui het sedert die middel tagtigerjare deel van ‘n groeiende koor ten gunste van ‘n politieke skikkingsproses geword.” Hy meld nie die koerante nie.

Dat hervorming-gedrewe koerante met hul omvangryke invloed nie sy lysie kon haal van voorlopers in die gistingsproses nie – sportlui wel! – is dalk te verklaar uit ‘n amper uit die bloute opmerking vroeg in die boek: Dat die pers nie nie een van sy “gunsteling-instellings” is nie. Vooroordeel is al moontlike verklaring.

Spesifiek oor die gesprekke met Mandela, skryf Barnard voorts in dieselfde kwetsende trant: “ ‘n Mens sidder om te dink wat die gevolge kon wees as dit van meet af aan onderworpe was aan die fanfare, bespiegelinge en wolhaarstories wat joernaliste dikwels opdis. Dit sou SA sonder twyfel sy vreedsame revolusie gekos het.”

Elders meld hy dat 80% van intelligensiedienste se inligting uit openbare bronne soos die media kom. Hy spreek die vermoede uit dat lesers seker verras sal wees om dit te verneem. Saam gelees met die verwysing na “bespiegelinge” en “wolhaarstories” sal sy lesers dalk des te meer verras wees oor daardie statistieke!

As spioenbaas is hy tog seker bewus dat daar maar atyd mense en instansies is wat met hul eie politieke agenda “wolhaarstories” probeer verkoop – ook aan koerante. Van sulke smouse is, om ‘n veiligheidsterm te gebruik, “bronne” wat jy nogal vertrou!

‘n Mens sou sy stelling so op sy kop kon omkeer: “ ‘n Mens sidder om te dink wat die gevolge kon wees as koerante hulle nie so ondubbelsinnig teen die dwaasheid, voetslepery, en dubbelpratery in sekere politieke en veiligheidskringe verset het, en nie so toegewyd ‘n ingeligte openbare mening help bou het nie.” Dat dit SA sonder twyfel sy vreedsame revolusie sou gekos het, sal ek nie beweer nie. Dis ‘n kwaai aanspraak. Maar moenie vergeet nie dat die wit kiesers in die finale instansie die vreedsame herskikking in die deurslaggewende referendum van 1992 moes goedkeur. ‘n Nee-stem kon rampspoedige gevolge ingehou het.

Twee koerantuitsprake oor Mandela haal ek graag hier op. Die eerste was in Die Volksblad van 7 Augustus 1987 – vier en ‘n half jaar voor die historiese Sondag. Die koerant het gewaarsku oor die implikasies as so ‘n mitiese simbool in aanhouding sou sterf. Die woord “krisismoment” is gebruik om dood in aanhouding te beskryf. Die tweede was op 18 Julie 1988, Mandela se sewentigste verjaardag, in Beeld. Van Willem Wepener se klinkende oproep om vrylating van die 70-jarige is internasionaal ‘n ophef gemaak.

Beukes het op sy beurt ‘n jaar later, in 1989, in ‘n Dawierubriek in Die Burger oor groepregte geskryf op ‘n wyse waaroor Mandela uiters dankbaar en positief was. Hy het dit as ‘n gesonde vertrekpunt vir vrugbare gesprek beskou en F.W. de Klerk opgewonde daarop attent gemaak. Mandela was ‘n gereelde Burgerleser.

My vraag is: Kan dit wees dat koerante met hul konstante bydraes onvoldoende solidariteit met Barnard se geheime pogings getoon het om in sy oë die status van betroubare bondgenote en waardevolle deel van sy ondersteuningsbasis te verwerf?

Daarmee skiet ek nie die boek af, soos sommige ander kritici nie. “Geheime revolusie” – veral die tweede helfte – bied ‘n haas weergalose weergawe van die “geheime revolusie” agter die skerms. Die driehoeks-dinamiek van Barnard–Botha-Mandela word insiggewend belig, met al die verborge drama en intriges.

Vanselfsprekend kan die leser egter nie die boek los maak van al die vurige kole uit sovele oorde nie. Onwillekeurig soek jy leidrade oor die hoe, wat en waar van die wye ontsteltenis. Vir wat dit werd is: My indruk hieroor is dat Barnard die slagoffer was van ‘n aanslag wat verreweg nie in elke opsig verdiend en regverdig was nie.

In ‘n sekere sin het ek wel verstaan hoekom soveel gramskap oorgeborrel het. Die Groot Mirakel had immers ook vele ander (openbare en verborge) skakels as die een wat Barnard intiem meegemaak het en beklemtoon. Klaarblyklik het verteenwoordigers van party ander skakels dieselfde gevoel gekry as ek oor die hantering van die koeranteskakel: Dat dit bra afwysend en sonder erkenning afgemaak word.

Dié dat soveel van ons ongenooid saampraat: As ‘t ware by ‘n soort “fees van die ongenooide” resensente kom aansit.

Tot sy krediet wil ek graag daaraan erkenning gee dat Niël Barnard nooit ongeneë was nie om oor die Mandelasage die deur op meer as net ‘n skrefie oop te trek vir senior joernaliste wat hy genoeg vertrou het. Ons had vrugbare en openhartige gesprekke. Ek onthou veral ‘n gesellige Sondagbraai by Ton Vosloo se huis in Wynberg, nogal met die veelseggende naam “Spyglas Hill”.

As gevolg van sulke toeligting verstout ek my om te beweer dat ons Naspersers nogal goed ingelig was – beter as van P.W. se kabinetskollegas wat later in stomme verbasing gereageer het.

Ek skuld die skrywer ‘n persoonlike dankwoordjie vir die wenk dat Botha se sekretaris, Ters Ehlers, met ‘n gewone mik-en-drukkie foto’s by die geheime ontmoeting met Mandela in Tuynhuys geneem het. Dit het tot ‘n wêreldscoop vir Die Volksblad gelei. Hy het by ‘n ander geleentheid byna tien getikte bladsye notas van ‘n gesprek met Mandela aan my beskikbaar gestel. Kon aan die hand daarvan ‘n redelik in-die-kol-Willemrubriek skryf.

En, ja, sal ek maar die sluier lig oor Barnard se betrokkenheid by ‘n abortiewe Roelf Meyer-poging om die uwe in 1992 as Sekretaris van Inligting te werf?

Barnard en politieke beriggewer wyle Alf Ries was hartlike vriende. In sy boek is ‘n foto wat hul ontspanne verhouding mooi illustreer. Kyk net hoe genoeglik kuier hulle saam op ‘n gesamentlike verjaardagparty op die SAL Matroosberg saam met die president en sy vrou.

Alf het graag vertel van ‘n ete in Barnard se kantoor in die H.F. Verwoerdgebou . Twee kelners dra silwer skottels in. Die deksel word gelig en twee fris krewe lê en wag. Ries is in ‘n sielestryd. Sal hy saam eet en hoop op die beste? Sal hy sy gasheer oor sy akute allergie vir skulpvis inlig? Ries kies die weg van eerlikheid en openheid. Sonder om doekies om te draai, deel hy sy probleem mee. Doodreg, verseker Barnard hom. Hy skakel en praat gedemp oor die telefoon. Later kom ‘n kelner met …. twee hamburgers.

Openheid en eerlikheid. Nie doekies omdraai nie. Dit is gesonde joernalistieke beginsels. Hopelik word dit deur hierdie kommentaar weerspieël.

(Die artikel verskyn vandag in Volksblad.)

ONS MAAK SKOUERS OOP

Desember 2, 2014 in Uncategorized

prentjie

 

 

 

Roosknoppie, Matrieknooi, Joolnooi in ‘n nuusrokkie. Ons het nie geskrik vir skoonheid nie!

‘n “Kompulsiewe koerantman” met “‘n passievolle drif” vir koerante uitgee.  So het kollegas my by my afskeid in 1992 genoem. Dankie vir die heuningkwas, kollegas – as dit as ‘n pluimpie bedoel was en nie dalk as ‘n doringtak nie.

Drif en entoesiasme is vir my onontbeerlike wapens in ‘n redakteur se arsenaal.  My eie is des te meer aangevuur toe ek in 1980 in Bloemfontein aankom en moes hoor in kringe is die bynaam vir Die Volksblad die “Vaal Boertjie”.  Dit was seker nie afkrakend bedoel nie. Hy was inderdaad nog net swart-wit.  Maar daardie etiket het my allermins aangestaan.

Skud die “vaal”-beeld af! Dit was ‘n onmiddellike doelwit.  “Maak die skouers oop met ‘n groot storie.” Die nuwe kultuur wou ek uit die staanspoor vestig. Dit beteken: Bied die groot storie sterk aan – in kolomruimte en met visuele trefkrag. Oor elke uitgawe was die redakteur se kommentaar (kritiek en lof) as daaglikse leesplesier(?) op die kennisgewingbord.  ‘n Stroom gemerkte skeurblaaie is uit my kantoor subkantoor toe.

In daardie 12 jaar was groot nuus soos die raaiselagtige neerstorting in vlamme van die SAL-Boeing Helderberg naby Mauritius, die Challenger-ruimteramp, die Laingsburgvloedramp, die Vrystaatse vloede van 1988, die Westdene-busramp, die sprokiestroue van prins Charles en lady Diana;  die staatsgreep in die Seychelle onder aanvoering van die huursoldaat, kol. Mike Hoare; die polisiemanbankrower André Stander se reeks rooftogte en uiteindelike skietdood in Florida, VSA; die ontwrigte Springbok-rugbytoer na Nieu-Seeland in 1981; die Barend Strydom-moorde op Kerkplein, Pretoria; die skrikbewind van die pedofiel Gert van Rooyen, die val van die Berlynse Muur in 1989 en, les bes, ontbanning van die ANC en vryheid vir Nelson Mandela in 1990.

Met die nuwe aanslag is die beeld van “Vaal Boertjie” vinnig vir goed afgeskud , glo ek.  Die aanstelling van die kreatiewe Nols Nieman as hoofsub het ‘n sleutelrol gespeel om die “Boertjie” in ‘n “Fleurige Boerenooientjie” te omskep.

Die vervanging is in 1983 met ‘n gesofistikeerde litografiese pers met uitgebreide kleurvermoë vervang. Dit was vanselfsprekend ‘n kritieke faktor – natuurlik een waarvoor die redakteur nie eer kan opeis nie.

My skof van 1980 tot 1992 was ‘n tydvak van intense, onstuimige en grensverskuiwende politieke dinamiek.  Dit was die tema van die vorige blog. Maar soos daardie blog afgesluit is: ‘n Redakteur kan nie van politiek alleen leef nie.  Daardie skof was ongetwyfeld ook ‘n tydvak van vernuwing; van intense gemeenskapsbetrokkenheid, asook les bes, van Johan van Wyk se rubriek Stop van Myne wat ikoniese status verwerf het.

Die nuwe fokus op treffende tipografie en verbeeldingryke nuusaanbieding  was nie al vernuwings nie.

Die Volksblad was tot einde Februarie 1991 ‘n middagkoerant. In ‘n stal van oggendkoerante was dit ongerieflik en duur – ‘n komplikasie in ‘n tyd van ekonomiese druk. Ná ernstige besinning is met verrassend goeie gevolge na die oggendmark omgeskakel. Lesers en adverteerders is met reklame bestook.   Die leuse was: “”Lees vroegdag Die Volksblad en gesels heeldag saam.” Op die radio was ‘n advertensie met Johann Strauss se wals “Oggendkoerante” as inleiding.

Joolskoonhede het die strate ingevaar in fraai nuus(b)rokkies, geskep uit die eerste uitgawe van die vroegdag-Volksblad.  Vir skoonheid is nie in my tyd teruggedeins nie – inderdaad in so ‘n mate dat ons ‘n keer aartskonserwatiewe  van “pornografise neigings” beskuldig is!

Sirkulasie het op die nuwe tydgleuf lewendig gereageer.  Nasionale advertensies het maar ‘n taai kalant gebly. Weens die toespitsing op die kleurkwaliteit wat tydskrifte bied, en ‘n sterker fokus op kleiner, meer afgebakende markte, is dit toenemend van die dgblaaie weggekalwer. Ook die vloei van plaaslike advertensies na media met ‘n goedkoper advertensietarief (gratis tuiskoerante, e.d.m.) het diep in begrotings gekeep.

Koerante is ial hoe meer in ‘n oorlewingstryd gedompel. Redaksies moes kleiner word en weer kleiner word – en die moreel was soms maar pap. Die redakteur moes bly planne maak (soos die vestiging van ‘n eie stal tuiskoerante), bemoedig en aanspoor, al was sy eie moed soms naby sy skoene….

Deur die jare, van lank voor my tyd aF, is vele mooi Volksblad-tradisies gebore. Die Volksblad se vaderskap het hom steeds dieper in lesers se harte laat inkruip, glo ek. Ook op die veld het ek my toegespits.

Ek wil net vlugtig van twee van my witbroodjie-“kinders” vertel: Die Matrieknooiwedstryd en die Kunsmark. Eersgenoemde het in sy nuwe gedaante van Matrikulant-van-die-Jaar-kompetisie in 2010 sy 30ste bestaansjaar gevier. ‘n Glansbrosjure is gepubliseer. Ek kon my verlustig in die verdere lewensverloop van my “matrieknooiens”. ‘n Boompie wat ons in 1980 geplant het, het inderdaad geil gegroei.

Een van die koerant se beste geskenke aan die gemeenskap was Die Volksblad-Kunsmark wat in 1982 gestig is. Mense het in groter getalle as rugbyskares op Kunsmark-Saterdag na Koningspark gestroom. In ‘n stadium was 1 600 uitstallers geregistreer. Nasionaal is ons mark as een van die beste, kleurrykste en florerendste gereken.

Vir die feestelike vyfde verjaardag is o.m. ‘n verjaardagkoek gebak met 70 kg koekmengsel, 30 kg meelblom, 15 kg suiker, 60 dosyn eiers, 15 bottels brandewyn, 18 kilogram botter, 15 kilogram kersies en 9 kilogram neuter. Heerlik!

Vir Die Volksblad was die kunsmark goud werd. Hoe bereken ‘n koerant die geldwaarde van so ‘n juweel? Ongelukkig het latere redakteurs se lus daarvoor gekwyn. Ná twee dekades van vertroeteling is hierdie sprankelende promosie in die redakteurstermyn van Jonathan Crowther aan die Bloemfonteinse Lions-klub afgestaan.

Anders as die Matrieknooiwedstryd is hierdie boompie wat in die jare 80 geplant is, ongelukkig nie goed versorg nie. Van verwaarlosing het dit verlep …

* In die volgende blog kyk ek terug op die era van my kleurryke kollega Johan van Wyk en ander Volksbladders.

IN DIE VOORSTE RY

November 29, 2014 in Uncategorized

2014_11_281

 

 

 

 

 

 

 

 

Saam met die groot geeste in die politiek van die 80’s (links bo, regs bo, links onder en regs onder : P.W. Botha, Nelson Mandela, Thabo Mbeki, Pik Botha en F.W, de Klerk.

Om redakteur van ‘n dagblad te wees, is om in die voorste ry te sit terwyl eietydse geskiedenis op ‘n reuse-skerm voor jou verbyrol. Dis my eie woorde wat ek aanhaal. Met instemming. In die onstuimige jare 80 het die tempo en intensiteit van die geskiedskrywing ongekende vlakke bereik.

Met my aanstelling is ‘n ou droom vervul. Jare tevore het ek op ‘n vraag van ‘n kollega, Trudi Gey von Pittius, vrymoedig geantwoord: “Natuurlik wil ek redakteur word.”  Hoe rof die rit sou wees, het ek nie toe besef nie; ook nie die 39-jarige in 1980 nie.

Enorme politieke uitdagings en verskuiwings was reeds op die horison. Swart nasionalisme het soos ‘n donderstorm losgebars. Die bosoorlog oorkant die grens en die terreuroorlog tot in die hart van ons stede het uitmergelend gewoed.  Sanksies en boikotte het gewurg.

Toekomstwyfel het wyd ingeskop. Die magtige Nasionale Party het gewankel en in 1982 geskeur. In ‘n vurige “familietwis” het broer teen broer opgestaan. Die Konserwatiewe Party het elke verkiesing veld gewen. Dr. Andries Treurnicht is as redder omarm – ook deur persoonlike vriende. Die Volksblad was die NP se Vrystaatse spreekbuis.  Hy moes moue oprol en baklei vir ‘n vale om ‘n stembus-ramp af te weer.

Uiteindelik is P.W. Botha se ystervuis deur ‘n beroerte verlam. Die meer pragmatiese F.W. de Klerk oorgevat (lekker Volksblad-scoop gewees danksy die wakker Alf Ries in die persgalery van die parlement).    Toe kom 2 Februarie 1990. Nege dae later het Nelson Mandela as ‘n vry man uit die tronk gestap – ‘n monumentale dag wat die “nuwe Suid-Afrika” ingelui het.

Hierdie politieke aardverskuiwing het nie gebeur sonder geweldige uitdagings aan Afrikaanse koerante nie. Hedendaagse kritici is vol verwyte. Kon ons nie harder gedruk het vir vinniger en ingrypender hervormings nie? Hulle onderskat, verstaan nie en vergeet gerieflik die weerstand uit eie lesersgemeenskappe wat stukkie vir stukkie afgebreek moes word.  Hope witmense het vir dood bly vasklou aan die baasskap wat hulle as hul goeie reg beskou het.

In daardie weerstand is ook die redakteur as persoon ingesuig; hy (en sy gesin) is oor sy “verligte” politiek gehoon, getreiter en met die dood gedreig. Oor van die kommentare kon ek lag, soos my regse Tukkietydgenoot Daan van der Merwe se opmerking dat ek ‘n “swaargewig liggewig” is. Maar laat ek bely: in ‘n stadium was die “swaargewig liggewig” erg benoud, veral nadat ‘n aktiewe saboteur, wat homself die “wit terroris” genoem het, sy intrek in ‘n woonstel oorkant die koerantgebou geneem het om op ons te spioeneer. Die redakteur het veral op donker winteroggende maar omkyk-omkyk kantoor toe gedrafstap. Teer en veer deur die AWB  –  soos die arme prof. Floors van Jaarsveld te beurt geval het – was die minste wat hy gevrees het.

Terwyl bittere kritiek uit wit geledere op die koerant gereën het, is van die perskommentator James McClurg van die Cape Times die volgende pluimpie ontvang: “Batting on the sticky wicket of the conservative OFS, Die Volksblad has shown consistent courage. Its present editor, JH van Deventer, resolutely dispenses reformism to one of South Africa’s more conservative communities.”

Onlangs is ‘n boek onder my aandag gebring met die titel South Africa’s Resistance Press: Alternative Voices in the Last Generation under Apartheid deur Les Switzer en Mohamed Adhikari (Ohio University Press, 2000). “Real opposition in Afrikaner press circles against grand apartheid, however, stems from the 1980s, and it came from newspapers in the Transvaal and Orange Free State,” sê die skrywers. “Ton Vosloo, editor of Beeld, and Hennie van Deventer, editor of Die Volksblad, for example, were critical of the government’s ban on the ANC and other opposition groups.”

Oor die “courage” en “real opposition” is meermale ook van Indiërs en bruinmense dankies ontvang vir die vars stem teen diskriminasie uit Bloemfontein. (Op Harrismith was die pikante situasie dat die beheerraad van die skool waar my dierbare swaer, Fanie van Wyk, hoof was, ‘n Chinesie toegang geweier het. Die Volksblad het aggressief haar saak opgeneem … en die stryd gewen. Vir my moeite is ek na die Republiek van China genooi!)

‘n Mooi afronding in die pylvak van my redakteursdae was die Vrystaatse stemmery in die waterskeidingsreferendum van 1992. Teen die stoutste verwagtinge in is albei Vrystaatse stemdistrikte ingepalm. Amper 55% van die stemme was ten gunste van magsdeling in ‘n onderhandelde nuwe grondwet. Die lang, verbete stryd van Die Volksblad was nie vrugteloos  nie! (Die loodplaat van daardie voorblad hang in my Sabieparkhuis.)

As ek terugkyk op my 12 jaar in die stoel, is dit nie sonder selfkritiek nie.  Ook in die politiek, en veral die hantering van regse vrese, was die oordeel in die redakteurskantoor nie altyd suiwer nie. Met konfrontasies, probleme, teleurstellings, foute en al was dit tog ‘n fassinerende en vervullende era.

Vandag is ek dankbaar dat my koerant weldeeglik sy rol gespeel het om oë vir werklikhede te help oop maak. Al voldoen die Suid-Afrika van 2014 dan nie naastenby aan die idealistiese verwagtinge van ‘n kwarteeu gelede  nie, glo ek onwrikbaar: ons het by die kruispad reg gekies.  Hoeveel erger kon ons voorland nie gewees het nie?

Maar van politiek alleen kan ‘n redakteur nie leef nie. Later vertel ek oor ander uitskiet-aspekte van daardie tydvak – en van ‘n paar karakters.