Jy blaai in die argief vir koerante.

KAMERA-KATASTROFES

April 21, 2018 in Uncategorized

Die rampspoedige vlug SA 228 wat op 20 April 1968, gister 50 jaar gelede, met opstyging onder meer weens foutiewe flap-verstellings by Windhoek in die grond geboor het, herinner aan een van die groot kamera-katastrofes in die Suid-Afrikaanse koerantgeskiedenis.

Die Boeing 707-344C, genaamd Pretoria, het 118 mense aan boord gehad van wie net vyf oorleef het. Die ramp het ‘n Saterdagnag net na midddernag gebeur. Dit was die land se grootste lugramp tot op datum – Die Helderberg-ramp was jare later – en die land se koerante het die Sondag omtrent almal vliegtuie gehuur om verslaggewers en fotograwe na die toneel te haas. Die Transvaler, dagblad van Perskor, was geen uitsondering nie.

Laat die middag het sy span teruggekeer. Daar was nie baie tyd om die foto’s te ontwikkel nie. Toe die nuusredakteur angstig begin raak, sit hy af donkerkamer toe om te gaan kyk wat dan aangaan. Hy vind die arme fotograaf hande in die hare.

Geeneen van sy foto’s het uitgekom nie. Of lig in die kamera, of iets anders, maar daar was geen enkele bruikbare opname nie.

‘n Soortgelyke stel is deur ‘n fotograaf van Die Burger afgetrap toe drie Mercuriusvliegtuie van die Lugmag in Mei 1972 met die Republiekfees in Kaapstad tydens ‘n formasievlug in digte mis teen Duiwelspiek vasgevlieg het. Elf offisiere en bemanningslede het omgekom.

Die eerste Burgerfotograaf was verstommend gou op die toneel. Helaas, met ‘n kamera sonder film!

Omstreeks dieselfde tyd is ‘n Volksbladfotograaf in Bloemfontein op eie versoek in ‘n Lugmagvliegtuig so vasgegespe dat hy amper halflyf kon uithang om dramatiese foto’s van ‘n massa- valskermsprong van die Valskermbataljon te neem.

Na al die moeite is agterna dieselfde ontdekking gedoen – geen film nie.

Oor sulke katastrofes kan ‘n mens nie glimlag nie. Waaroor ‘n glimlag egter nie uit sy plek sal wees nie, is die bokkerop wat Jean du Plessis van Die Burger oorgekom het toe hy by Tuynhuys retireer-retireer ‘n foto van die nuwe president van doerie tyd, mnr. Nelson Mandela, wou neem. Toe Du Plessis nog so agteruit korrel vat, haak sy voet aan die rand van ‘n groot visdam. Hy val kaplaks tussen die verbaasde koivisse, kamera en al.

‘n Galante pres. Mandela het kom hand gee om die sopnat fotograaf op vaste bodem te kry. Die toneeltjie illustreer die uwe se boek Flaters & Kraters.

Nog ‘n ligte storietjie van ‘n kameraman is van wyle Jasper Kroese, ook van Die Burger, wat op ‘n Saterdagmiddag op Nuweland langs die kantlyn af nael om by te wees wanneer die vleuel in die hoek druk – toe gee die vleuel die bal na Kroese uit, wat dit netjies vasvat.

Teenwoordigheid van gees noem ‘n mens dit.

VOORBLADNUUS

April 18, 2018 in Uncategorized

Saam met my koerant word ‘n hand geskrewe briefie by my huis afgelewer met ‘n onheilspellende mededeling oor ‘n aanval deur vier gewapende mans om 03:50 die oggend.

Die egpaar wat ons koerante aflewer, word amper self voorbladnuus. Hulle en hul tweelingdogters is op hul ronde in die nagdonker met messe toegetakel. Almal het baie seergeky. Die tweeling is met drie meswonde elk in die hospitaal opgeneem.

Die vriendelike versoek word deur hulle gerig dat huiseienaars die omgewing so helder verlig as moontlik – d…ie boosdoeners skuil agter posbusse, struike en bome, en hardloop, in swart geklee, handeviervoet rond “soos honde”.

Die lewe daarbuite het, ook vir ons getroue koerantaflewerars baie gevaarlik geword!

Die slagoffers van die betrokke aanval waarsku dat hulle by donker huise koerante of tydskrifte net op die plaveilsel voor motorhuise of oor die hek of heining gegooi word, indien versoek. Dit is verstaanbaar.

Hierdie mense lewer ‘n uiters waardevolle diens wat dikwels as vanselfsprekend aanvaar word, Kom, mense, kom ons neem kennis van die slegte ervaring en bewys ‘n bietjie bedagsaamheid deur vir die afleweraars lig te maak waar ons verkies dat ons leesgoed besorg word terwyl ons soggens nog ‘n laaste slapie inkry.

KOPKRAP OOR KOPPE

November 29, 2016 in Uncategorized

Die kuns van die kopskrywer (skrywer van opskrifte) is selfs groter as wat dit dalk lyk. Die uitdaging is nie net om ‘n treffende opskrif te skryf nie. Nee, dit moet, kom wat wil, in ‘n bepaalde ruimte inpas.

Sonder om te tegnies te raak: Des te groter die lettertipe en des te minder die kolomme, des te moeiliker word jou taak om in ‘n paar woorde die essensie raak te vat. Dit is die eis wat die bladplanner aan jou stel, en jy moet eenvoudig sien en kom klaar. Dis al.

My briljante oud-kollega Ollie Olwagen herinner n.a.v. my storie in Die Burger en ‘n vorige blog oor gevatte koppe aan ‘n stoepie (berig onder op die blad was ‘n stoepie genoem, nogal verbeeldingryk, dink ek) jare gelede op Die Volksblad se voorblad toe daar absoluut slegs plek was vir ‘n kort eenreëlkop vir prima ballerina Margot Fonteyn, wat ná ‘n opvoering totaal toegegooi was onder die blomme:
Dit was ” ‘n Blom-Fonteyn”.

My vermoede is dat dit ‘n Ollie-kop was. Niemand kon vir hom kers vashou nie. Hy is later by Huisgenoot vereer met die Piet Cillié-prys vir kreatiwiteit – dalk die enigste bekroning in sy soort.

Sou graag ‘n hele lys Ollie-koppe hier wou plaas. Hy is egter maar ‘n beskeie man. Kollega André Brink onthou darem vinnig uit die vuis uit twee:

Ene L. Otto wen die Lotto. Ollie se kop: “Van K…erkmuis tot L…otto”.

Moshe Dayan, bekende Israelse politikus met ‘n oogklap, was lief vir oudhede. Bo ‘n artikel oor daardie voorliefde was Ollie se kop: “Moshe het ‘n oog vir oudhede”.

Ollie was inderdaad iemand met ‘n kop vir koppe … of, soos ‘n ander kollega dit gestel het, iemand wat sonder veel kopkrap goeie koppe kon skryf.

Lesers het lekker saam gesels oor die opskrifte-storie. Isabel Cilliers – oud-joernalis wat ‘n biblioteek-professor geword het – het Saterdag die ene op die voorblad van Die Burger raakgesien: “Swart Vrydag: kopers van hul trollie af”. Ja, dit was netjies, Isabel.

In die tyd dat Doom in Suid-Afrika so in die nuus is, herinner oud-kollega Tom Ferreira my aan die opskrif in ‘n koerant in Engeland nadat ‘n verveelde hondjie in die afwesigheid van die huismense aan Kersgeskenke begin kou het. Een van die geskenke was ‘n spuitkan met ‘n reukweerder. Die einde van die avontuurtjie was ‘n paar vensters wat uitgeblaas is en ‘n bank in vlamme. Die hondjie was ongedeerd.

Die opskrif: “Scooby Doom.”

In die vorige blog gemeld hoe die Engelse taal hom leen tot skitterende opskrifte, soos hierbo. Sonder om ‘n te lang relaas te lewer, gee ek net nog drie voorbeelde van uitmuntendheid.

Toe Michael Foot leier van die Britse Arbeidersparty was, is hy aangewys as voorsitter van ‘n komitee wat oor kernontwapening moes beraadslaag. The Times (‘n ernstige koerant wat nie tyd het vir speletjies nie) kom toe met die onvergeetlike opskrif vorendag: “Foot head arms body”.

Dan was daar ook in die VK die geval waar ‘n aangehoudende in ‘n asiel ‘n skropvrou verkrag en daarna gevlug het. Die pittige (stouterige, as u so verkies) opskrif in die koerant was “Nuts screw washers and bolts.”

Die agterblad behoort tradisioneel aan Sport. Kom ons eindig met ‘n sportkop, met die komplimente van Johannes Wessels, outeur van die berugte “Moedertie Rusland wydsbeen oor die Horing van Afrika”. Hy vertel die dag nadat die All Black Jonah Lomu die drieë teen Wallis ingeryg het, was die opskrif van ‘n Walliese koerant bo sy rugbyverslag: “Jonah devours Wales”.

Saterdag kon dit gewees het: Wales devour frail antelopes!

SLIMKOPPE SE SLIM KOPPE

November 24, 2016 in Uncategorized

the_sun_gotcha

Dit was die week waarin die Doom-doom-inie (Doom-profeet) van Limpopo mense laat proes, die Bokke se vertoning in Florence – Mamma (Bleddie) Mia!*- mense laat stik en die kwessie of Toetie moet tata of nie mense laat gons het.

Die slim koppe (koerantopskrifte) van die slimkop-subredakteurs het self nuus gemaak, is met behae op sosiale media versprei en het herinneringe van koerant-ringkoppe uitgelok oor gedenkwaardige opskrifte deur die jare.

In die laaste kategorie is vreugde o.m. veroorsaak deur ‘n opskrif nadat Gladys Steyn, laaste Sap-kandidaat in die Vrystaat, in ‘n verkiesing uitgeval het. By die koerant sit ‘n subredakteur met diaboliese dubbelsinnigheid die volgende opskrif op die berig: Gladys sit pot mis; hele Vrystaat Nat.

Dubbelsinnigheid – dit is een van die skerpste wapens in die vernuftige kopskrywer se arsenaal.

‘n Konserwatiewe redakteur het spreekwoordelik in sy graankos gestik toe hy in groot swart letters bo ‘n ontleding van Rusland se uitbreidende invloed op die vasteland in sy koerant moet lees: Moedertjie Rusland staan wydsbeen oor die horing van Afrika.

‘n Voorbladopskrif in The Sowetan het gelui: Man found with genitals. Dit het ‘n rubriekskrywer in die Sunday Times laat opmerk: “Om te dink van julle dames het gemeen die spesie het uitgesterf.”

Van genitalië gepraat. wat maak jy van: Kondome vir tronkvoëls?

Oor die menslike anatomie was koerante van ‘n vorige generasie nogal beskroomd. Bedink hoe wenkbroue gewip het oor selfs ‘n taamlike mak voorbladopskrif soos: Ouderling in gat beseer deur latrine. Die besering het werklik gebeur – in ‘n gat. ‘n Ouderling van Lutzville was binne die gat wat hy aan’t grawe was vir ‘n nuwe latrine toe ‘n rukwind die sink-kontrepsie op hom omwaai. Sy ribbes was o.m. gebreek.

Koerante kan self in ‘n gat trap. Die Cape Times wou met die koniklike besoek van 1947 ‘n bietjie plaaslike kleur in sy verslag bring. Op sy voorblad staan die opskrif die goeie mense van Beaufort-Wes het Koning George op hul dorp verwelkom met die kreet: “Hoere, hoere, hoere vir die koning.” Die ontbrekende kappie op die “e” het die stomme Engelse subredakteur sy naam krater laat maak.

Woordspelings is ‘n gewilde tegniek. Idiome word bv. verbeeldingryk omvorm. ‘n Klassieke kop in daardie trant was bo ‘n berig oor die bedenklike kwaliteit van Russiese weermagstewels: Die sool is die kous nie werd nie. Die outeur Eddie du Plessis (lankal saliger) verdien vermelding.

In dieselfde kader (bo ‘n storie oor ‘n dronk treindrywer): Trein ry op twee rye spore na stasie.

‘n Rare pleknaam leen hom tot ‘n lekker opskrif vir ‘n berig oor ‘n kwaai buffel se verwoestingstog op ‘n Suid-Vrystaatse jagplaas: Tweebakkiesdeureenbuffelflentersgestampfontein.

Die bekende WP-kreet Pro-o-o-o-vince! kan, tong in die kies, netjies tot Pro-o-o-o-o-blems! omvorm word.

Bekendes se name kan sorg vir treffers soos: Dis my doedie Di.

Dan moet die drukkersduiwel net nie met die naam kom lol nie. In die dae van warmlood in koerantsetterye is opskrifte in spesiale vormpies uitgepak. Soms is dit verkeerd-om gedoen. Wat op aarde beteken: Erg skitter Dick Brob? Ruil die twee stukke lood om. A-a-a, Dicky Broberg (bekende atleet) skitter!

Engels leen hom nogal tot besonderse opskrifte, soos die enkeles hierbo genoem. ‘n Verrassende een uit die New York Post word ook gereeld aangehaal: Headless body in topless bar.

In Engeland was ‘n beroemde (berugte?) redakteur Kelvin McKenzie. Hy was persoonlik verantwoordelik vir waarskynlik een van die mees omstrede koerantopskrifte van alle tye. In die Falklandoorlog in 1982 het die Britse vloot die Argentynse kruiser Genl. Belgrano tot sink gebring met reuse-lewensverlies. McKenzie se koerant, The Sun, had ‘n enorme opskrif wat net uit een word bestaan het: Gotcha.

Die redakteur het later sy opskrif so verdedig teen kritici wat gemeen het dat hy op onmenslike wyse lewensverlies verheerlik het: “‘Gotcha’ was mine, which I’m very proud about. The fact that the enemy were killed to my mind was a bloody good thing and I’ve never had a moment’s loss of sleep over it.”

Ja, elke kant het twee sake – ook koerantopskrifte. Die een se “sensasie” bly maar die ander se leesgenot.

(* In die dae voordat politieke korrektheid so dwingend was soos vandag, het ‘n waarnemende redakteur van die nimlike Sondagblad – dit was Rapport – tog wel sensitiewe oë laat rek met die een-woord-banieropskrif op die voorblad waarmee ‘n slegte loesing vir die Springbokke opgesom is: K…..pak! Daardie waarnemende redakteur was die gedugte Rykie van Reenen.)

NUUS VAN DIE DAG

Maart 17, 2016 in Uncategorized

2-IMG_3604

1-IMG_3605

3-IMG_3606

Die drukkersink bruis sommer weer vandag in my are. Die politieke lug is vol elektristeit. Almal praat en wonder: Kan Zuma oorleef? Vir koerante is sulke nuusmomente die geleentheid om, soos ons dit in my dae gestel, "skouers oop te maak.

So lyk die voorblaaie van Beeld, Volksblad en Die Burger vanoggend. Laasgenoemde lyk maar vir hierdie leser ietwat doodgewoon en alledaags. Die keuse van die fietsryers as hooffoto is buitengewoon oninsperend, die krieketstorie het bra min om die lyf, en die moleste in 'n Kimberleyse hof was gister al vroeg-vroeg op die internet.

Beeld (waarvan Volksblad vandag 'n blote bloudruk is) het heerlwat meer skop. Net een kyk is nodig om jou te laat besef: Hier is 'n ding! Die oorheersende nuus van die dag oorheers ook in die koerant. Krieket, fietsryers, hofmoleste en sulke klas dingetjies kry nie plek op die voorblad nie.

Dit is hoe dit moet wees as 'n koerant sy lesers se aandag wil trek.

Of die drie koerante se hoofopskrifte die regte keuse was, is oop vir debat. Vir groter trefkrag sou ek gekies het: " Dis nag vir Zuma" of "Gaan Zuma val?", wat Die Burger se plakkaat is.

Dit vat die storie boonop verder as wat reeds gisteraand op die TV-nuus volledig weergegee is. Vir koerante moet varsheid n hul nuushantering altyd ‘n vername oorweging wees, sou ek reken.

Naskrif: As ek en andere te gou opgewonde raak en die politiek maar op die huidige trant van skandaal tot skandaal gaan voortploeter, sal Die Burger se hantering die regte een wees. ‘n Profetiese daad as’t ware. Dan sal hierdie waarnemer moet terugkrabbel vir ‘n vale!)

KOERANTE, QUO VADIS?

November 20, 2015 in Uncategorized

Vreugdevure brand hoog - HvD, Jean le Roux en Ebbe Dpmmisse.

Vreugdevure brand hoog – HvD, Jean le Roux en Ebbe Dommisse.

Naspers se jaarlikse bestuurskonferensie in 1996 op Swakopmund is die Woestynberaad gedoop. Woestyn of te nie, vir die Koerantesektor was 1996 seker sy mooiste blomjaar ooit.

Een kollega na die ander het vorentoe gemarsjeer om prestasiebekers te gaan haal. Uiteindelik is die uwe deur Ton Vosloo na vore geroep. Koerante het ook die heel grote ingepalm, die D.P. de Villierstrofee, vir die beste presteerder in die Pers.

Ons was numero uno. Die kampioen. Die gans wat die goue eiers lê. Ons koerantouens was uitgelate en het tot laat feesgevier.

Die Burger was ons kroonjuweel. Hy het boonop pas die Argus op sirkulasiegebied verbygesteek. Die hoofbestuurder, Jean le Roux, tot barstens in sy skik, het ‘n spesiale koffiebekertjie laat maak om die nuwe status as die Wes-Kaap se grootste dagblad te gedenk.

My bekertjie staan in my studeerkamer op Melkbos, omring deur foto’s teen die mure uit o.m. daardie skitter-era – ‘n era wat, in die woorde van Ton, “in ons formele geskiedenis later beslis aangeteken sal word as ʼn tydperk van hoogtepunte, van uitskieters op die grafiek, van ʼn groot omswaai. ”

Vandag, nie twee dekades later nie, lees ons die pynlike oordeel op Maroelamedia: Die pad graf toe vir koerante lyk geteer.

Die skrif is aan die muur … dit lyk maar donkernag. In daardie trant skryf Org Potgieter n.a.v. nog lelike insinkings op die sirkulasiegrafiek. Beeld kwalifiseer skynbaar nie eens meer nie vir die Frewinkompetisie wat hy ontelbare kere gewen het. Die Burger is net-net bo die afsnylyn. Volksblad is onder 20 000. Rapport is in ‘n skynbaar onstuitbare vryval.

Dis ‘n droewige prentjie – dalk des te meer so vir hierdie trotse borg van die woord “koerant” by die WAT. Om my lewenslange koerante-verbintenis te vier en my passie vir koerante te bevestig, het ek in 2013 met vreugde R5 000 uit my sak geskud vir daardie eer.

WAT

Sou iemand my vra oor ons suksesresep van daardie jare, sou ek vyf faktore uitsonder. Koerante se goue era was danksy soliede produkte; ‘n goeie leierskorps van redakteurs en bestuurders; die status van koerante (en redakteurs) binne die Naspersgroep; die onbeskaamde omarming van Afrikaans wat by Afrikaanse lesers sterk aanklank gevind het, asook die wil om die beste te wees. Standaarde en waardes is nagestreef wat nie ruimte gelaat het vir bv. die joernalistieke populisme wat later in die vorm van ‘n rits poniekoerante ontvou het nie.

Wat het dan verkeerd geloop? Natuurlik was daar die meedoënlose opmars van die nuwe tegnologie, die koms van die sosiale media en nuwe leserspatrone. Natuurlik is onvervangbare senioriteit by koerante prysgegee in die jag na vernuwing. Natuurlik het sekere avontuurlike aanstellings in sleutelposte geboemerang. Natuurlik was daar verkeerde bestuursbesluite. Natuurlik het die Pers het hom, in sy strewe om lesersmarkte uit te brei, laat mislei om vir die voet van die piramide te mik. Natuurlik het Naspers ‘n globale reus geword met belange waarteen die koerante en ander gedukte media maar soos ‘n blertsie voëltjiestrond afsteek.
Ja, die ou waagmoed, inisiatief en visie is steeds lewendig en gesond in die Heerengracht, maar nuut verpak en op ‘n ander terrein. Die fokus het verskuif. Die nuwe fokus bring verstommende sakesukses, maar lei ongelukkig tot verwaarlosing van die arm wat sedert die stigting van die Pers die primêre draer van ‘n idealistiese maatskappy se politiek-maatskaplike ideale was.
Om by die kernrede vir die kreeftegang te kom, sal ‘n omvattende studie verg. Ek sou begin soek by die afkoeling in gesindhede jeens koerante in die top-gestoeltes ten koste van al die digitale verleidelikhede. By die uitskuiwe van koerante tot stiefkind-gestaltes, wat toenemend aan hul eie lot oorgelaat is – met die hande boonop agter die rug vasgebind wanneer die al hoe gedugter nuwe e-mededinger met mening trotseer moes word.
Hierdie oud-stryder is jammerder vir die huidige generasie koerantmense as wat hy kwaad is oor hul gesukkel. Die stomme mense voer al lank ‘n eensame, uitmergelende en ongelyke stryd teen ‘n omvattende aanslag.
Hoe ookal en om watter redes ookal, die koerante staan vandag waar hulle (steierend) staan. Quo vadis? Doodbloei of ‘n ander opsie?
Is verkoop van Media24 nie dalk die antwoord nie, wonder sommige. En ja, ‘n besielde nuwe drywer, Afriforum dalk, ondersteun met die daadkrag, verbeeldingrykheid en kundighede wat ‘n sterk redakteur en ‘n ervare span joernaliste kan bring, kan sekerlik help keer dat Afrikaans, by al sy teenspoede en verliese, ook nog sy koerantarm moet ontbeer.
Maar is dit die eerste prys? Kan Naspers nog Naspers wees sonder ‘n mediabeen? Dan is hy mos nie meer “nas” (nasionaal) nie en ook nie “pers” nie. Uit ‘n sakehoek kan so ‘n herstrukturering dalk aantreklik lyk; vir my sal dit neerkom op ‘n finale breuk met die geskiedenis. Ook op ‘n geestelike vervlakking en verarming van die nuwe kolos. Die bestaan van Media24 met al sy kwinte en kwale gee Naspers immers ‘n unieke kleur en karakter.
Is Naspers dan nie ryk genoeg om sy koerante en beste tydskrifte uit sy agtersak te “red” nie? Natuurlik kan hy dit oor en oor bekostig. Soos die staat Telkom, Eskom of die Suid-Afrikaanse Lugdiens telkens moet inspuitings gee, kan die Pers mos ook sy “noodsaaklike dienste” bly dra. Uit ideologiese, historiese en sentimentele oorwegings. Die wins sal dalk nie dadelik in rand en sent sigbaar wees nie, maar op die langer duur wel in ‘n beter Suid-Afrika vir al sy mense – ‘n lofwaardiger bestaansdoel vir enige maatskappy kry jy nie.

TOEGEVOEGDE WAARDE

April 24, 2015 in Uncategorized

IMG_2214-001

IMG_2215

‘n Koerant moet ‘n mens nie op sy baadjie takseer nie.

As jy klaar gelees is, gooi jy hom nie sommer weg soos ‘n nikswerd-piesangskil of die blikkie waarin blikkieskos was nie. Jy draai bevrore vleis daarin toe om dit koud te hou vir lang ritte. Jy vee die hond se plassies daarmee op. Jy voer dit vir’n honger donkie. Jy is te dankbaar oor die beskikbaarheid as jy skielik papier op sy dringendste nodig kry en die verfynde vorm vir daardie doeleindes ontbreek.

Ja-nee, die toegevoegde waarde is enorm.

In die Suid-Tirooolse vakansiestadjie Merano ontdek hierdie gryse koerantman toe nog ‘n nuwe nut wat aan hom onbekend was. Op ‘n straathoek pryk dit – ‘n reuseblombak van monumentale hoogte en omvang. Op die foto heelbo verdwerg die struktuur vir HvD – en dit verg nogal ‘n struktuur van stoffasie om HvD te verdwerg! Bo is ‘n nabyskoot vir mense wat lus is om daardie Tiroolse vindingrykheid na te aap.

MORE SE KOERANT VANDAG

November 12, 2014 in Uncategorized

'n Veel jonger HvD en Bob Lindsay van Associated Press gesels oor landlyne in Londen in 1974.

‘n Veel jonger HvD en Bob Lindsay van Associated Press gesels oor landlyne in Londen in 1974.

‘n Jong joerrnalis, Anena Burger, verteenwoordig my ou koerant. (Die) Volksblad, in die Noordweste. Op Facebook skryf sy soos volg: “Vanaand was ‘n goeie eerste. Vanaand het ek my storie en foto’s deur Whatsapp Bloemfontein toe gestuur omdat die storm ons sonder krag en behoorlike sein gelos het.”

Die ou man se verstand duisel. Van die tiekieboks, die landlyn en selfs verskillende vorme van padvervoer af tot hedendaagse hipermoderne plat slimfone, tablette en internet wat op die minimum sein kan werk, is omtrent so ver soos ‘n maanreis en nog ‘n entjie.

Ai, die tiekieboks. Dit was doer in die 60’s die vinnigste en betroubaarste manier om jou berig by die tuisbasis te kry. Moet bely toe ek jonk was, het ek nogal vernaam gevoel as ek die gehoorbuis optel en plegtig meedeel: “Perskollekteeroproep na Bloemfontein nommer so-en-so. Dis dringend asseblief”.

Soms was dit selfs nodig om te bel met ‘n sak vol vyfsentstukke. Dan is aan die ander kant ‘n ongeduldige tikster, party so blitsig op die sleutelbord dat hulle jou aanjaag en vererg reageer as jy na woorde tas.

Een by Volksblad, die uiters knap Anda van den Heever, later Le Roux, moes op ‘n dag berigte van Quintus van Rooyen oor die telefoon afneem. Dit het maar gesukkel maar. Quintus wou gedurig veranderinge aanbring soos hy lees. Anda vererg haar toe, vat haar handsak en stap by die deur uit. Sy was later prof. Anda le Roux – in sielkunde of iets.

Die alternatief was die teleks. Jy het jou berigte by die poskantoor gaan ingee en gehoop op die beste. ‘n Keer het Herman le Roux se hele vrag kopie oor ‘n rugbytoets in Nieu-Seeland nie by (Die) Volksblad uitgekom nie maar by ‘n handelaar in gebruikte motors in Welkom. Die teleks het twee nommers verwar. Verslaenheid en frustrasie oweral.

Met ‘n rugbytoets in Bloemfontein is berigte met ‘n toutjie van die hoofpaviljoen af laat sak na waar ‘n motorfietsryer met brullende enjin gereed gestaan het. Hy het dan laat waai na Voortrekkerstraat (nou Nelson Mandelarylaan) waar die setters gereed gesit het agter hul enorme swart warmloodmasjiene.

‘n Mooi motorfiets-storie is van daardie nuusvrou duisend, die onstuitbare Rykie van Reenen. Met die begrafnis van dr. H.F. Verwoerd het sy, onder geweldige tydsdruk, sonder aarseling in haar begrafnisrok by die Uniegebou agter op fotograaf Postma van Jaarsveld se motorfiets gespring vir ‘n hellevaart na die helde-akker, met haar begrafnishoedjie op die kop vasgedruk.

Die versending van foto’s was veral ‘n reuse-uitdaging. Die tegnologies gevorderste metode was die landlyn. Die foto is pynlik tydsaam kolletjie vir kolletjie op ‘n poskantoorlyn versend en op ‘n drom anderkant ontvang terwyl die nuusredakteur staan en trippel.

Vir jare had ons koerant nie sy eie landlynmasjien nie. Belangrike landlyne is soms op die tippie nog by die poskantoor gaan oppik. Dan moet jy roer om met jou kosbare vrag betyds by die kantoor te kom. Een dag is geen redaksiemotor beskikbaar nie. Ek ry met ‘n sirkulasie-paneelwa. Haastig terug kantoor toe, sit ek die dem ding in trurat by ‘n verkeerslig. Amper ‘n moles maar die foto was daardie middag op bladsy een.

Daar was ook spoedpos (hoe meer haas hoe minder spoed), vliegtuie en motorvoetuie van verskillende aard.

Met parlementsopenings was een van my take as parlementêre verslaggewer om betyds vir die laaste vlug Bloem toe op die Kaapse lughawe ‘n koevert te besorg met foto’s van die modebewuste vroue van politici. Het sommer ‘n passasier voorgekeer en gevra: Vat tog saam, asseblief. Iemand van (Die) Volksblad sal dit op die lughawe by jou kry. Dan bel ek met die tiekieboks en verduidelik hoe lyk die koerier, sy of haar klere, ens.

‘n Keer kry ek eksklusief die foto’s van ses mense van Sasolburg wat in ‘n motorongeluk by Parys uitgewis is. Sit dit op die sirkulasiepaneelwa, is my opdrag uit Bloemfontein. Ek maak toe so. Die volgende oggend bel die nuusredakleur, Oom Gert Terblanche (nou 92): Boeta, waar’s die foto’s?

Op die paneelwa, Oom Gert. Maar toe slaap daardie paneelwa daardie nag op Kroonstad sonder enigeen se medewete. Neusie verby!

Aijajaja-ja. Wat sou ons gryses nie wou gee vir die luukse van die e-era nie: so vinnig, maklik, doeltreffend. Maar kan kommunikasie selfs nog vinniger, makliker, beter? Die ou man se verstand duisel des te meer oor wat die toekoms dalk kan inhou – selfs ‘n foto van iets voordat dit nog gebeur het! More se koerant vandag!

 

KNIPOOG IN DIE DONKER

November 14, 2013 in Uncategorized

‘n Mens wat nie sy produk adverteer nie, is soos iemand wat in die donker knipoog – net hy weet wat hy doen. Hierdie stukkie wysheid van ‘n advertensie-guru het in my kop vasgesteek.

Deesdae se fliekadvertensies is ‘n voorbeeld van ‘n knipoog in die donker.  Teaters adverteer wel, maar nie juis so dat ‘n mens dit kan agterkom nie.  Die advertensies  word al hoe kleiner, al hoe meer ingeprop en al hoe onleesbaarder – klaarblyklik as besparingsmaatreël.

Sekere owerheidskennisgewings nooi jou uit om dit liefs oor te slaan. Dit herinner aan die fynskrif van ‘n kontrak, en laat jou skepties wonder wat hulle nou weer met watter onheilige motiewe by die publiek wil probeer verbysmokkel.

Om ‘n ding te wil inprop in ‘n lettertipe (font) wat dit vir ‘n groot gros lesers onleesbaar maak, is natuurlik nie nuut nie. In my tyd as redakteur was die perdeblad in elke koerant al ‘n gruwel.  Jy moes brand van perdedrif of ‘n versamelaar van vergrootglase wees om dit te absorbeer.

HvD het gou ‘n reputasie gekry dat hy nie ‘n vriend van die perdeblad was nie. Dit het hom in vele oë as ‘n ignoramus gestempel. Kyk dan hoe wed die mense!  Perderedakteurs – elke koerant het een gehad, soos daar in die ou ou dae selfs tronkredakteurs was wat namens hul base tjoekie toe moes gaan – kon nie glo dat sulke stompsinnigheid agter die masker van redakteurskap kan skuil nie.

Wel, ek rapporteer dankbaar dat peredeblaaie en perderedakteurs nie meer deel van die koerantopset is nie.  “I have not always been wrong”.

Beursblaaie het ook maar in ‘n stadium nie uitgeblink in leesbaarheid nie.  ‘n See van verwarrende, klein kodenaampies en syfers, syfers, syfers het selfs gretige lesers maar taamlik afgeskrik.   Moet erken: latere geslagte se tipograwe het aan die blad wondere gedoen. Lyk aantrekliker, lees makliker in hul moderne gedaante as die Beursblaaie van die 60’s en 70’s.

Maar terug by fliekadvertensies. Kan Ster-Kinekor (en Metro) nie besef hoe hulle hulleself in die voet skiet as hulle so in die donker staan en knipoog nie?  Wonder hoeveel mense bly nie sommer net weg uit frustrasie nie omdat die inligting so onaptytlik opgedis word.  

Die antwoord is tog glashelder duidelik: Koop groter ruimte of benut die klein ruimte beter. ‘n Knap, kreatiewe tipograaf sal wel ‘n plan kan bedink.

En koerante? Hulle behoort geen adverteerder toe te laat om hul advertensiesente so te knyp dat dit lesers die harnas injaag nie. Daar behoort maatstawwe te wees van die kleinste skrif waarin inligting aangebied mag word.  As ‘n dwase adverteerder kleiner wil gaan, sit die voet dan ferm dwars teen sulke misbruik van jul kolomme. As die bedryf kan saamstaam en algemene standaarde afdwing, des te beter.

Hierdie ou glo: As iets die moeite werd is om te plaas, is dit die moeite werd om so te plaas dat dit nie net adverteerders se gewetens salf nie – dit was mos in! – maar ook vir lesers ‘n diens lewer.  Die publiek moet kan sien as julle knipoog, mense – anders: Moenie moeite doen nie!

‘KOERANT-BAAS’

April 2, 2013 in Uncategorized

Volksblad-era, 1980’s

Ontmoet HvD – “koerant-baas”.

 As dit alte vernaam klink, lees liewer verder.  Die waarheid is dat ek nie Media24 oorgeneem het of een van die paddastoel-ponies in daardie stal  aangeskaf het nie.  Nie eens Melkbos se Easi-Ads nie.

 Ek borg net voortaan die woord “koerant” in die WAT (Woordeboek van die Afrikaanse Taal) op permanente grondslag.  “Koerant” is nou my woord, net my woord, vir altyd en altyd. Onomkeerbaar. Eksklusief. 

 Oud-kollega Ollie Olwagen meen dit maak my ‘n volwaardige koerant-baas, of nee, eintlik die enigste koerant-baas op aarde. Die woord “koerant”, presies so gespel, kom immers net in Afrikaans voor.  Die naaste eweknie is die Engelse “courant”.

 Tot op hede het ek die woorde “koerant” en “joernalis” by die WAT geborg – maar nie so waterdig nie.  Ander borge kon na willekeur bykom. Iemand kon die woorde selfs wegraap deur meer te betaal.

 Gister het ek (met my vrou duisend se aanmoediging) besluit om die bul by die horings te pak.  Ek  sou opgradeer.

 Koerante was immers my lewe. Ek het 36 jaar vir koerante gewerk: eers by Die Volksblad, toe by Beeld (eerste nuusredakteur), toe weer Volksblad (redakteur vir 12 jaar) en daarna Naspers (uitvoerende hoof: koerante). Media24 is eers later gestig. Eintlik langer as 36 jaar. Van 1958 tot 1962 het ek vyf jaar as beurshouer vakansiewerk by Die Volksblad gedoen.  Op Tukkies was ek in 1961 al redakteur van Die Perdeby.

Ek stuur terstond my geldjies per internet na die WAT se rekening op Stellenbosch, en maak doodseker dat die alleen-borgskap in beton gegiet is. 

 Die heuglike sensasie daarna  kan ek kwalik beskryf.  Ten minste voel ek ek het iets betekenisvols gedoen.  Iets blywends. Iets wat ‘n mens dalk kon verwag het deur ‘n groot koerante-konglomeraat soos Media24 gedoen kon gewees het, Gedoen behoort te gewees het.  

 Maar ek is dankbaar vir die gaping om dit namens hulle tekandoen – vir plus-minus die prys van ‘n bootvaart na Walvisbaai en Lüderitz.   Dié genotvolle ervaring had ek pas.  Maar die onbetwiste baas van ‘n woord was ek nog nooit. Boonop so ‘n dierbare woord. 

 Kyk, die dag as ek begrawe word, wil ek graag in die eerste instansie as trotse koerantman begrawe word.  As koerantman in hart en niere wat sy loopbaanboek, “Kroniek van Koerantman”, afgesluit het met die woorde uit die hart: “Die koerant is soos moedersmelk. Daar is geen substituut nie”.

 As eksklusiewe borg van die woord “koerant” hys ek daardie vlag.. Hier staan ek.  By die koerant, soos ek dit ken. Laat “Het daghet digitaal” maar sy vlerke sprei. Laat allerlei “apps” aangelap word. Laat die sosiale media maar al hoe dieper op die tradisionele koerant se lewensruimte invreet.   Aan HvD en sy woord in die WAT sal dit niks doen nie.

 Selfs as die dag sou aanbreek dat die woord “koerant” net in die verlede tyd geskryf word – wanneer eendag in die verre verskiet, wonder ek – sal MY woord in die WAT bly. Dit sal MYNE bly.  

 Selfs as ek al lank in mynisge-kis is langs die NGK Melkbos (disnisnommer 11, vir dié wat wil weet), sal dit leef en oorleef.  

 Koerant. HvD. Ons hoort mos saam. Ek en my passie. Nou is ons. Vir altyd.