Profile photo of crito

by crito

Lewende geskiedenis

Augustus 14, 2018 in Uncategorized

Ek wens daar was proffies soos Bill Nasson in die dae toe ek nog Geskiedenis op universiteit geloop het. Dit sou die vak veel lewendiger gemaak het, en dalk sou daar ook ’n bietjie humor ingesluip het.

Dít is ook wat mens in sy boekresensies terugvind: Interessantheid, en humor. Pas afgelope naweek resenseer hy vir Rapport Boeke die Van Riebeeck-vereniging se Seleksies uit die briewe van president M.T. Steyn, waarmee dié vereniging sy eeufees vier.

In die huidige tydsgewrig is M.T. Steyn sekerlik nie besonder aktueel nie, maar Nasson maak hom ’n figuur wat ons aandag verdien. Enersyds as kampvegter vir die Afrikaneridentiteit, en andersyds as voorstander vir wit nasiebou. ‘n Man wat gesukkel het om daaraan gewoond te raak dat sy mense die oorlog verloor het, maar opgegaan het in die vestiging van ‘n nuwe staat.

Maar mens kan eintlik aan Nasson se stelswyse agterkom dat hy hom verkneukel aan die hebbelikhede van die Vrystaatse president van weleer. Hy was ‘n man wat ewe besorg was oor die pryse van hotelkamer in Parys, Frankryk, as wat hy was oor die verlies van ’n koei op  sy plaas.

Dit is dié aangename mengsel van politieke hoogdrama, die alledaagse en die banale – soos sy liefde vir die warmbronne op Brandfort – wat die wese van Steyn se karakter onthul en dié keur van korrespondensie so roerend maak,” skryf Nasson.

Hy staan ook stil by die humor, maar dit is Nasson se eie humorsin wat my getref het. Hy weet dat die inhoud van Steyn se briewe vir die leser van ons tyd naby aan nul op die register van politieke korrektheid sal wees. Tog deins hy terug as dit by hom opkom dat hy moontlik ’n waarskuwing moet uitspreek dat M.T. Steyn se idees en rasse-opvattings onaanvaarbaar is in ons tydsgewrig. Vir hom voel dit asof só ’n waarskuwing neelbuigend sal wees.

“Moet die geskiedenis, soos met soveel ander dinge, deesdae ’n gesondheidswaarskuwing hê?”

En dan laat knal hy die ware juweel in hierdie resensie: “Buitendien, watter lewende Suid-Afrikaner sal nie plesier hê aan pres. Steyn se profetiese opmerking aan Merriman in Januarie 1906 nie: ‘If you look at our S. African, public, municipal & private, you will find that we are nearly if not absolutely bankrupt’. Of soos sekere Marxiste dit sal stel: As die geskiedenis nie hom as tragedie herhaal nie, herhaal hy hom as ’n klug.”

Profile photo of crito

by crito

Twee misdaadboeke

Augustus 8, 2018 in Uncategorized

Interessant hoe die berigte oor Die seuns van Bird Island alle ander boekenuus op die oomblik oorskadu. Alles word gerelativeer. Niks anders is meer opsienbarend nie. Op ’n manier jammer ook, want twee gewikste resensies het te midde van die nuusvlaag verskyn.

Jonathan Amid s’n oor Beyers de Vos se debuutroman, Wrok (Boeke24) is ’n top-resensie oor ’n misdaadroman. Amid lees duidelik baie wyd en weet presies hoe om die resensie só te skryf dat hy die aficionados se aandag sal vang – asook diegene wat op soek is na nuwe groeipunte in die Afrikaanse skryfkuns.

Die probleem met só ’n resensie is uiteraard dat die resensent moet sê waaroor die roman handel sonder om die uiteinde te verklap. Amid gebruik verwysings na ander skrywers se romans en karakters in sulke werke, Afrikaans en Engels. Hy skets die literêre teelaarde, die speurverhale van die jare dertig (ek vermoed hy dink aan Chandler, Hammett, en waarskynlik ook Ross Macdonald in die vyftigs, met wie se werk Wrok volgens Amid se om- en beskrywing duidelik raakpunte sal hê as dit ’n “emosionele slagaar” kloof).

En uit hierdie raam van verwysings takel Amid die tekstuur van Wrok: taalgebruik, strategiese skryfwerk (“meesterlike spel tussen vertel en verswyg”), die skep van memorabele karakters, die skilder van ’n herkenbare eietydse stadsomgewing.

Ek het lanklaas só lekker gelees aan ’n resensie. Daar is nog ’n geneigdheid om terug te val op beskrywings wat mens té dikwels in die media lees (bv. “die krimineel onderskatte …”), maar in die algemeen raak die leser daarvan bewus dat hy dit hier te make het met ’n resensent wat moeite doen om die regte woorde te vind vir sy eie leesreaksie.

En daardie slotparagraaf! So knap ek haal dit graag aan: “Die oortreding van die misdaadroman se reëls is uiteindelik ’n mees gepaste literêre antwoord op ’n samelewing waar die padkaart vir die Reënboognasie iewers op ’n ashoop lê.”

Aan die ander kant van ons ervaring van misdaad in moderne Suid-Afrika is Izak du Plessis se Godfather van die Wes-Rand. Theunis Engelbrecht het dit vir Rapport Boeke geresenseer.

Die boek handel oor Ralph Haynes, ’n misdadiger van die Wes-Rand, wat in 2011 spoorloos verdwyn het.

Engelbrecht sit dus met presies die teenoorgestelde opdrag as Jonathan Amid: Die uiteinde is bekend, en wat hom te doen staan is om nie al Du Plessis se nuwe feite uit te lap nie.

Hy moet die leser herinner aan dit wat reeds algemene kennis is, en lei na die boek. Die boek gaan oor ’n raaiselagtige verdwyning. Izak du Plessis is die aanbieder van feite, maar jy, die leser, gaan jou eie gevolgtrekkings moet maak. Engelbrecht moet diegene wie se nuuskierigheid geprikkel het, laat besef dat hulle al lesende ook speurwerk gaan móét doen.

Dít doen Engelbrecht wel deeglik, met net genoeg noem van name en verklap van knutselgoed om jou te laat besluit, hel, ek wil die res van die storie ook weet!

Profile photo of crito

by crito

Klein jakkalse

Augustus 1, 2018 in Uncategorized

Twee irritasies hierdie week. Kortliks daaroor.

Erika de Beer resenseer Dubbelspiraal van André Jansen vir Boeke 24. ’n Bedrewe joernalis, en ’n baie goeie resensie. Een dowwe kol. Sy aanvaar die uitgewer se versekering dat André Jansen die skuilnaam is van ’n “ervare, bedrewe spanningsverhaalskrywer”. ’n Klein bietjie speurwerk in die koerantargiewe sou haar materiaal verskaf het vir ’n baie meer substansiële resensie.

Sy slaan Dubbelspiraal baie hoog aan. Jansen se vorige boeke, Die Jerigo-krisis en Die Simson-opsie, was volgens die besprekings daarvan van veel ligter, verstrooiingsaard. Te oordeel aan De Beer se reaksie op Dubbelspiraal het die skrywer baie groot vordering as skrywer gemaak, en het hy iemand geword wat iets oor ons geskiedenis geskep het wat ’n groot leserspubliek verdien.

En dan Ihette Jacobs se bespreking van Waar rats die ribbok gaan, Briewe van Elsabe Steenberg.

Sy spring weg met verwysings na die onlangse publikasies van briewe deur en aan Elize Botha (sonder om haar naam te noem), André P. Brink en Ingrid Jonker. Daarna volg ’n opgawe van wie die ontvanger was van die briewe, en wat die agtergrond was waarteen die briewe geskryf is.

Alles goed en wel. Die resensie hanteer Steenberg met respek. In baie opsigte ’n nederige, opregte resensie oor ’n buitengewone mens.
Wat hierdie leser geïrriteer het, is alles wat nié genoem is nie. Elsabe Steenberg was die suster van André P. Brink. Sy was getroud met D.H. Steenberg, ’n kollega van T.T. Cloete in die jare wat Cloete en Brink dikwels haaks was. Die briewe wat onder die loep kom, is uit die jare 1962 tot 1996. Ek kan kwalik glo dat Elsabe Steenberg haar nooit uitgelaat het nie oor haar broer se werk teenoor die ontvanger van die briewe, haar vriendin Elizabeth Venter. Of oor die moeilike posisie waarin sy en dr. Steenberg hulle daardeur bevind het nie.

En ewe belangrik: Wat was haar politieke oortuigings? Hoe het die Brink-gesin op die twee pole gereageer?

Natuurlik kan ’n mens nie agterna verwag dat korrespondensie tussen twee vriendinne  hierdie sake aan die groot klok sal hang nie. Jy kan wel weet dat ’n mens met ’n bietjie stiplees wel antwoorde sal vind, en dit is waar die rol van die resensent belangrik word.

En in hierdie geval is dit om aan studente van en belangstellendes in die Afrikaanse letterkunde (en natuurlik koerantlesers in die algemeen) te verduidelik hoe uiteenlopend die Brink-gesin was, en hoe mens die een party, die merkwaardige suster van die literêre reus, moet begryp en leer ken.

Om weg te spring met ’n verwysing na André P. Brink, en dan in gebreke te bly om te noem dat Elsabe Steenberg sy suster was, dít is onaanvaarbaar.

Profile photo of crito

by crito

Die volle verhaal

Julie 24, 2018 in Uncategorized

Jou naam hoef nie Bob te wees om te weet dat koerante dwarsoor die wêreld sukkel nie. Sirkulasies daal, diepte van beriggewing neem af. Ook in Suid-Afrika: Min plaaslike publikasies kan byvoorbeeld op sakegebied die soort analise en verslaggewing doen wat die Financial Mail oorsee doen, om maar een te noem. Ons onvermoë om by die kern van die Steinhoff-saak te kom, kan herlei word na sakejoernaliste wat net so onverhoeds daardeur betrap is as die man op die straat.
Ons soek verklarings, maar die koerante sukkel om behoorlik agter die kap van die byl te kom.
Terwyl ek persoonlik in baie onaangename gesprekke met my makelaar daaroor gewikkel is, is Steinhoff en die Stellenbosse Boys (geskryf deur James-Brent Styan, en deur Nellie Brand-Jonker vir Rapport Boeke geresenseer) ’n boek wat nogal baie van my vrae help beantwoord het.
Of dit wel verduidelik, soos in die lokparagraaf by hierdie resensie beweer word, wat presies by Steinhoff gebeur het, en hoe dit so ongemerk kon plaasvind, is moeiliker om te konstateer.
Nellie Brand-Jonker het ’n baie interessante besluit geneem toe sy hierdie resensie geskryf het: Sy wou nie al die pêrels in die boek blootlê nie, maar wou wel oor die Steinhoff-fenomeen skryf aan die hand van James-Brent Styan se boek. Die fondse, die wetenswaardige geheime, na dié word verwys sonder om dit te identifiseer of by die naam te noem.
Mens sal oppervlakkig kan saamgesels oor die Steinhoff-dinge as jy haar resensie gelees het, want dit gee ’n baie deeglike voëlvlug oor die inhoud van die boek. Maar jy weet nie wie die Stellenbosse Boys is nie, jy weet nie aan watter koshuis Jooste ’n Jaguar gegee het nie, jy weet nie wie die bekende inwoners van Stellenbosch is met wie Jooste bevriend geraak het nie, jy weet nie wat Christo Wiese van Markus Jooste se stukkie skelm gesê het nie.
Hierdie dinge sal jy kry as jy die boek lees.
Vir my gevoel is dit ’n baie sterk resensie. Brand-Jonker staan uit die aard van haar beroep binne die stroom inligting wat sedert verlede Desember oor Steinhoff en Markkus Jooste in vloed gekom het. Sy weet wat om uit te lig, hoe om die koerantleser presies genoeg te gee om verder, soos sy dit stel, by daardie skindersessies langs die vleisbraaivuur te kan uithaal en saampraat.
Maar daarin lê ook haar kwesbaarheid. Dit is een ding om te kan sê dat James-Brent Styan sy inligting saamgestel het uit die honderde nuusberigte wat sedert Desember oor die maatskappy en Jooste verskyn het. Dit is ’n ander ding om te kan aandui of hy bronne oorgeslaan het, of weens tydsbeperking vir die publikasie nie in berekening kon bring nie.
Dit verg sekerlik heelwat insig en konsentrasie om uit die magdom inligting ’n boek te vorm wat alle beskikbare feite orden – en dan nog deur eie navorsing dinge by te voeg wat mense nie weet nie.
Wat Brand-Jonker nie sê nie, is of James-Brent Styan ook gaan delf het in daardie bodemlose put van wonderlike inligting, naamlik hofstukke van regsgedinge. Kyk byvoorbeeld wat het in die dae voor die veskyning van die resensie aan die lig gekom oor SARS en Christo Wiese (al was daar foute in die beriggewing). Natuurlik was daardie inligting te laat vir die boek, maar ’n goeie ondersoekende joernalis met tyd ophande sou wel in ’n verskeidenheid dokumentasie in die jare wat die Steinhoff-ineenstorting voorafgegaan het, ryke stof gevind het.
Christo Wiese het verlede week in ’n radio-onderhoud gesê dat joernaliste nie weet wat hulle doen nie. Dit is skerp taal – en ’n wonderlike uitdaging aan ondersoekende joernaliste. Maar in hierdie resensie se konteks dink ek moes Brand-Jonker vir ’n oomblik buite die stroom van sakeberiggewing getree het en ’n aanduiding gegee het van die beperkinge waarbinne die publikasie van Steinhoff en die Stellenbosse Boys geskied het, en wat die dinge is wat buite die loep val.
Sy is duidelik deeglik bewus van die vlietende aard van nuusberigte, en die feit dat mense vergeet wat hulle deur die jare in koerante gelees het. Haar waardering vir die boek spruit dan ook oor haar respek vir die ordenende vernuf van James-Brent Styan.
Intussen bly die verhouding tussen my en my makelaar gespanne, en wag ek, tesame met James-Brent Styan en die res van Suid-Afrika se seer getroffenes op die verlossende woord wat PWC einde van die jaar gaan spreek. Styan kan hom seker gereed maak, daar is nog boeke te skryf.

Profile photo of crito

by crito

Leesplesier

Julie 18, 2018 in Uncategorized

Dit bly altyd ’n ope vraag hoeveel skrywers afkyk by lewende persone wanneer hulle karakters skep. Meeste sal sê die karakters is die produkte van hul verbeelding – om lastersake te ontduik, sekerlik, maar ook om vriendskappe te behou. Maar ’n mens voel dit in jou gebeente, soms, dat ’n karakter uit die bladsy kan opstaan en sy loop kan neem, terug in die kontrei van die skrywer in.

In Fransi Phillips se nuwe roman, Liefde in die tyd van die internet gaan sy sover as om self as karakter in die verhaal in te beweeg. Francois Bekker verwys daarna in sy resensie vir Boeke24.

Dit is duidelik dat Bekker van hierdie skuif hou. Hy skryf ’n resensie waarin hy die boek se verhaal opsom – ’n besonder irriterende aanslag wanneer ’n resensent niks verder te sê het oor die boek nie. Bekker is duidelik nie van plan om die boek se plesier alles te verklap nie, en gebruik die verhaal as aanknopingspunt vir opmerkings wat bedoel is om mens nuuskierig te maak, en jou aandag te vestig op verdere dimensies in die verhaalstruktuur.

Só sê hy dat die hoofkarakter, Hanna, in Moskou ontvang word deur “niemand anders nie as die bekende skrywer (berug selfs), Fransi Phillips”. Sy vind Phillips aanvanklik hulpvaardig, “maar Hanna moet ligloop omdat dié skrywer haar as ’n karakter in ’n storie wil gebruik.”

Hy voer egter nie dié waarneming verder nie – die implikasie is duidelik, en die resensieleser se taak is nou om boekleser te word as hy die impuls het om sy nuuskierigheid te bevredig.

Bekker lig die dinge uit wat hom die boek “leesplesier uit die boonste rak” laat noem: stout romanse, humor, heerlike absuditeite, ’n teks gestroop van politieke korrektheid. Fransi Phillips gee selfs vir die Clintons hel.

Die vraag wat by mens opkom, is of daar dan geen fout te vind is met die roman nie. Is dit in alle opsigte voortreflik? As jy Francois Bekker se resensie stip lees, sal jy besef dat hy vreeslik baie oorlaat aan die dinge wat reeds by implikasie genoem is. Hy sê om mee te begin dat twee dinge hom opgeval het: Die roman het baie lekker gelees, en Fransi Phillips het baie slim te werk gegaan met die skep van haar teks.

Dit is seker al wat nodig is. As Fransi Phillips ’n tweede Karel Schoeman was, sou Bekker dit genoem het. Hy gee nêrens ’n aanduiding dat Phillips hoge letterkunde skep nie. Hy sê wel dat die boek hom besonder baie plesier verskaf het. Hy probeer nie ’n groter konteks skep met verwysings na ander skrywers van Phillips se era nie. Wat belangrik is, is dat haar nuwe boek slaag om te vermaak en te onderhou.

Profile photo of crito

by crito

Taalvernuf

Julie 11, 2018 in Uncategorized

Dis ’n relatiewe kalm tyd op die boekeblaaie – net een resensie wat werklik uitgestaan het: Jean Meiring s’n oor Steve Hofmeyr se nuwe roman, Die Lucky Strike (Rapport Boeke).

Meiring sê in die loop van die resensie dat die leser van die boek “jou kritiese vermoëns tydelik in die doofpot [moet] plaas”. Sekerlik soos mens gewoonlik met flieks oor superhelde en geheime agente en dinge doen: Die ou suspension of disbelief.

Dis in orde, sekerlik, want Meiring se samevatting van die inhoud is genoeg om mens te laat verstaan dat die roman baie aksie en verrassings het, en dat daar baie spanning opgewek word deur die hoofkarakter se lotgevalle.

Op hierdie vlak bevat die resensie genoeg inligting om dadelik diegene wat na sulke boeke neig te laat verstaan of hulle dit sal wil lees of nie.

Meiring neem egter sy resensie op ’n paar ander vlakke verder. Hy neem kennis van Hofmeyr as openbare figuur, “spreekbuis vir ’n bepaalde tipe Afro-pessimisme”, iets wat bes moontlik baie lesers sal afskrik, net soos dit ander sal aantrek.

Dan neem hy ook Hofmeyr se gebruik van Afrikaans onder die loep, en op grond  hiervan sal die uwe byvoorbeeld die boek wil lees. Dit is wat vir my belangrik is. Sidderende rillers is nie regtig my voorkeur-leesstof nie. Maar die dinge wat Meiring hier ophaal oor die taalvernuf, en reikwydte daarvan – dít is wat my moveer.

Profile photo of crito

by crito

Heeltemal anders

Junie 26, 2018 in Uncategorized

Valda Jansen se bespreking van Jeremy vannie Elsies in Rapport Boeke ’n verskeie reaksies – van positief tot negatief – by my uitgelok. Dit is lekker om die boekbesprekings so op die internet van dinge oop te rol, en rustig te lees. Maar dit is selde dat een resensie my na sulke uiterstes stuur. Dit is goed, op verskeie plekke, maar laat mens ook ‘n paar keer albei wenkbroue hoog lig.

Vir eers omdat ek met Jeremy Vearey op Facebook bevriend is en van sy optekeninge hou, en dan ook omdat Valda Jansen ’n resensie geskryf het wat so heeltemal anders is.

Anders as wat? Goed, die eerste stuk andersheid is omdat sy afwyk van ’n direkte verkenning van die boek, en wegval met die bekendstelling van die boek by ’n boekwinkel in die Kaap. Sy beskryf die geleentheid en die gehoor, en die reaksie wat dit by hulle ontketen.

Netjies – dit identifiseer die boek se teikenmark, maar spreek ook met ’n omweg tot die nuuskierige  leser, iemand wat nie noodwendig deel is van daardie teikenmark nie. Sy vertel daarna hoe ’n soort mens Vearey is en hoe sy lewe verloop het, en gee só eintlik ’n kort opgaaf van die inhoud.

Tot sover geen kritiese resensie nie. Valda Jansen neem die rol van ’n reklamemaker. Nie werklik wat mens van ’n kritiese resensent verwag nie. Gelukkig swaai sy dan weg van dié benadering, en sê vir haar is dié boek ’n boek oor Afrikaans.

Die taal word nou, sê sy, bevry. Vearey noem dit Afrikaaps. “En of dit jou nou teen die bors stuit of nie,” skryf sy, “dit is ’n opmars. Hierdie skrywers skryf so, want hulle praat so – in ’n taal wat nou kop omhoog sy stem laat geld.”

Sy verwys na ’n taal wat loskom van voorskriftelikheid, met voorbeelde, en dan maak sy ’n verdere wending wat my laat ophou om haar opmerkings te beaam, en vasskop. Die boek is vol taalfoute, en die redigering en proefleeswerk laat veel te wense oor. Wat?! Hoe weet mens dit? Is alles dan nou nie los van die voorskrifte nie, en in Afrikaaps praat mense soos hulle wil, dan nie?

Of is daar nou ’n nuwe stel voorskrifte? Afrikaapse voorskrifte?

Haar opmerking is waardeloos as dit nie met voorbeelde gestaaf word nie.

Gelukkig gee sy dan vir Vearey self kans, en die aanhalings wat sy gebruik, is die Vearey wat op Facebook te lese is – die man wat selfs in sy donkerste dae toe hy deur kollegas die rug toegekeer was, baie leesbaar gebly het. Baie politieke jargon, maar dis hoe mens hom leer ken het. Ek lees alles wat hy op Facebook plaas omdat ek hou van die manier waarop hy met idees omgaan, al stem ek nie altyd met hom saam nie, omdat ek wil weet hoe denkende mense die Kaapse sosiale omgewing verstaan.

Jansen volg dit op met ’n paragraaf wat my ’n ruk laat ophou lees het, net sodat ek daaroor kon nadink: “Terwyl ’n mens met hierdie boek en dié van Trantraal en kie op jou skoot sit, kan jy nie help om te dink dat hierdie publikasies ons ’n blik gee op hoe die Afrikaans van die toekoms gaan lyk nie.”

Dit sou ’n uitstekende manier gewees het om die resensie af te sluit. Die hele struktuur van die resensie is van so ’n aard dat ek (en ek glo meeste lesers daarvan) al op hierdie punt besluit het of hulle die boek self gaan aanskaf of nie.

Jansen voel egter skynbaar genoop om ’n slotformulering te gee waarin sy by implikasie die boek se leespubliek wil bepaal. Daarmee raak sy die pad byster: “Moenie dit lees as jy preuts is oor Afrikaans of pedanties oor taalreëls nie. Lees dit as jy oopkop is. As jy Afrikaans is, maar nooit geweet het presies hóé ’n struggletaal Afrikaans óók was nie. As jy lus is vir ’n lekker storie oor onlekker dinge uit ons verlede. As jy die struggle (die strýd, soos Vearey sê) in Afrikááns geveg het, is hierdie boek vir jóú.”

Die probleem daarmee is dat sy oorgaan van resensent na voorskrywer. Binne ons tydsgewrig, waarin die nodig is dat almal mekaar beter verstaan, sou ek dink dat diegene wat preuts is oor Afrikaans of pedanties oor taalreëls juis Jeremy Vearey se boek moet lees. Diegene wat toekop is, nè?

Dit bly altyd problematies wanneer ’n resensent die mantel van sosiale pedagoog wil dra. Ek aanvaar die goeie bedoeling met ’n opmerking soos “As jy lus het vir ’n lekker storie oor onlekker dinge uit ons verlede.” Maar ek vind dit verskralend en uiteindelik onaanvaarbaar waar sy afsluit met “As jy die struggle … in Afrikaans geveg het, is hierdie boek vir jóú.”

So, dit is nie die boek vir diegene wat nie deel was van die struggle nie? Is dit nie juis hulle wat dit móét lees nie? Boonop het sy mos nou pas gesê mense wat nie geweet Afrikaans was ook ’n struggletaal nie moet dit ook lees. Duck dêrra, sy praat van jou.

Of raak ek nou net so voorskriftelik soos Valda Jansen?

Profile photo of crito

by crito

Resensie as afskeid

Junie 19, 2018 in Uncategorized

Met die afsterwe van Cecile Cilliiers het LitNet op hul resensieblad ’n baie interessante ding gedoen – Martie Retief-Meiring se resensie van Cilliers se laaste publikasie weer na vore gebring.

Dié bespreking van Die ou vrou en die priester lees mens nou met ander oë. Jy weet dat dit die laaste keer was wat Cilliers, ’n boekeliefhebber van faam, met boeklesers praat.

Retief-Meiring verwys na die toonaard van die versameling verhale deur ’n 84-jarige outeur – “ontredderd, verslae en aangrypend”. Sy tipeer die tematiese reikwydte as dié van “verweer, verdriet, verslaenheid – kenmerke van die ouderdom”.

En só, met die herlees van die resensie, val die kritiek wat Retief-Meiring aanbied, vir jou weg, maak dit nie meer saak nie, en sien jy net die slotoordeel raak, amper ’n beskrywing van die einde self: “Pers, sag, versluierd, onverwags”.

Mens kan nog meer put uit die resensie, maar ek laat dit aan julle oor.

Profile photo of crito

by crito

Woorde wek

Junie 12, 2018 in Uncategorized

Laat ons waak teen die inflasie van woordgebruik. Sekere woorde moet nie in oormaat gebruik word nie, sodat hulle nie banaal word en hul uniekheidswaarde verloor nie.

Wanneer Jonathan Amid van Chanette Paul se navorsing oor Vreemde Vlieënde Voorwerpe sê dat dit skitterend by die weefsel van haar roman Uit die bloute se teks geïntegreer is (resensie in Boek24), is dit sulke tyd. Ek vermoed Amid self sal ligweg bloos oor die opmerking, wat die klimaks vorm van ’n lang aanlopende argument. Amid is só oorweldig deur hierdie feit dat hy terstond sy resensie tot einde bring met ’n opmerking oor ’n fliek waarmee Paul se roman syns insiens raakpunte het.

Hoe skitterend kan skitterend dan wees? Wanneer is dit minder skitterend, sodat dit afbeweeg in die indeks van lofbetuigings? Wanneer is skitterend wel briljant, of net effens minder glinsterend in uitnemendheid?

VVVs is nie iets wat mens hoegenaamd met ’n eksakte wetenskap in verband kan bring nie. Dit word gewoonlik geassosieer met pseudo-wetenskap en ligweg getikte mense en moontlike psigotiese episodes. Ek is seker Chanette Paul het baie daaroor gaan oplees, en al die regte flieks gekyk. Wat is die weefsel van fabulasie en hoe meet jy die vermenging daarvan met vertelkuns? Sien wat ek bedoel?

Miskien moes Amid liewer gesê het die navorsing is deeglik benut.

Pas die vorige dag het ek Herman Lategan se bespreking van Ingrid Jonker: ’n Biografie deur Petrovna Metelerkamp in Rapport Boeke gelees, en moes verneem dat dit ’n “meesterlike ‘laaste woord’ oor Ingrid” is.

Die resensie is net so ’n rara avis as die opskrif. Ek geniet Lategan tog erg baie, selfs wanneer sy skryfwerk ’n bietjie die pas markeer. Die man het meer lewe in sy formulering as meeste ander resensente. Sy taalregister is welig wanneer hy op iets neersien, maar wanneer sy bewondering oorgedra moet word, soos hier, sukkel hy. Hy verkies om ná agtergrondinligting oor die ontstaan van dié biografie ‘n soort voëlvlug te gee oor Ingrid Jonker se lewe, en dus die chronologiese lyn van die biografie.

Uiteindelik sluit hy af met ‘n aanduiding van die gewaarwordinge wat die biografie by hom gewek  het: “Dit is sekerlik van die mooiste en skrikwekkendste hoofstukke wat tot nog toe geskryf is oor een van die tragiesste figure in ons letterkunde.”

Maar nou sit die leser met ‘n probleem. Die opskrif sê die boek onder bespreking is die meesterlike finale woord oor Ingrid Jonker. In die inleidende paragraaf word ‘n mening aan Lategan toegeskryf, naamlik dat Petrovna Metelerkamp se biografie van Jonker meesterlik is en nie veronagsaam mag word nie. Die langtand sinici, word geïmpliseer, sal ’n fout maak as hierdie boek as oorbodig beskou word.

Wat ‘n mens dan verwag, is dat Lategan sal motiveer hoekom die biografie meesterlik is. Wat regverdig daardie loftuitende kwalifikasie? Het hy dit vergelyk met ander biografië oor Afrikaanse literêre figure? Het hy Metelerkamp se vernuf as biograaf gemeet aan dié van byvoorbeeld J.C. Kannemeyer of Jaap Steyn?

As ’n biografie beskryf word as meesterlik, slaan dit nie alleen op die inhoud nie, maar veral op die biograaf. Dit gaan oor Metelerkamp as biograaf, nes mens die biografië oor Leipoldt, Jan Rabie, Etienne Leroux en D.J. Opperman takseer in terme van Kannemeyer as biograaf.

Toe ek die opskrif van die resensie sien, het my hart begin bons. Uiteindelik is daar ‘n boek, het ek in my haas aangeneem, wat as verwysingspunt gebruik kan word om aan te toon dat Kannemeyer oorskat is as biograaf. Maar nee, die meesterlik maak net in die opskrif en die inleidende lokparagraaf ‘n verskyning.

Dit is werklik jammer dat die opskrif verkeerde verwagtinge skep. Lategan se bespreking lees heerlik en het my end-uit geboei. Hy het dinge in die boek raakgesien wat mens dadelik laat besluit dat jy die publikasie wil verslind. Miskien spoor die vars insigte hom selfs aan om ‘n artikel of rubriek af te staan aan die onderwerp van D.J. Opperman se oor- en onderskatting van vroulike digters. Dalk selfs oor Ingrid Jonker se oorskatte oeuvre. Of Kannemeyer as biograaf…

Ek glo graag dat Metelerkamp ‘n meesterlike biografie geskryf het. Dis net jammer dat in hierdie geval daar nie gesê is hoekom nie. Vir my gevoel verdien Metelerkamp hulde vir die manier waarop sy in die verlede Ingrid Jonker bevry het van die eng beeld wat daar van haar voorgehou is deur die jare, hoofsaaklik as André Brink se minnares en tragiese figuur. Lategan se resensie gee, Vader sy gedank, ‘n goeie beeld van die nuwe terrein wat sy oopskryf, en die feit dat sy ’n tragiese figuur genoem kan word nie alleen oor haar dood nie, maar oor alles wat in die lewelange aanloop daartoe dit noodwendig gemaak het.

Wat verwag mens van ‘n goeie biograaf, en wanneer is ‘n biografie meesterlik? Vir iemand soos Lategan, wat ingebed is in Kaapse joernalistieke kringe, sou dit maklik gewees het om die belemmerings en frustrasies waarmee Metelerkamp te make gehad het, te identifiseer en dan aan te dui hoe sy dit hanteer het. Hy gee wel inligting oor nuwe bronne, maar sê niks van Anna Jonker of die materiaal wat nou deel is van Gerrit Komrij se boedel nie. Ook nie of Metelerkamp toegang gehad het tot André Brink se dagboeke nie. Dít is die soort inligting wat nodig is om te weet as mens wil praat van “laaste woord” en “meesterlik”.

Die resensie van die week was egter Bill Nasson se skrywe in Rapport Boeke oor Verwoerd aan die woord II: Die laaste vier jaar – Toesprake 1963-1966.

Nasson vra baie ondubbelsinnig die vraag wat in hierdie jaar, 2018, oor só ’n publikasie gevra móét word: Hoekom?

Hy sê: “Aangesien dit ’n volkome eerbiedige, bewonderende boekstawing is, sal die boek waarskynlik geïgnoreer word deur almal wat Verwoerd en sy rasse-ideologie as ’n ander weergawe van Hitler en Nazisme beskou. In sulke kringe sal die publikasie van die boek in die jaar 2018 nie net vreemd opval nie, maar waarskynlik as ’n aanstootlike anachronisme beskou word.”

Maar, soos mens ook kan verwag in 2018, is daar ’n ander sy ook: “Terselfdertyd sal enige oorblywende Afrikanernasionalistiese dinosourusse wat Verwoerd in sy volle glorie geniet, hier veel vind om te waardeer. Dit is g’n verrassing nie dat die enigste illustrasie in die boek ’n klein foto’tjie is van die eerste minister waar hy ’n koppie tee geniet – die toonbeeld van wat sy aanhangers van hom sou verwag: ’n gewone, kalm, diepsinnige figuur.”

’n Mens het simpatie met Nasson, wat deur hierdie “baksteen van ’n boek” moes werk. Veral omdat die toesprake so swaartillend politiek gerig is. Ek wil sekerlik nie self deur daardie toesprake “waad” nie; Nasson se waarnemings daaroor is vir my genoeg. Hy skets Verwoerd as ’n intellektueel met min of geen humorsin, iemand wat net deur een ding beïndruk was, en dit was sy eie meerderwaardigheid.

Geen wonder dan dat die boek nie inhoudelik opgehemel kan word nie: “Die boek sal … vir die meeste lesers te onverteerbaar wees om van die begin tot die einde deur te lees.”

Nasson se resensie is self aan die lywige kant, maar dit is die moeite werd om jou daarin te verdiep. Dit was met ’n vreemde soort skok wat mens die ou apartheidsterminologie weer lees. En dit is net in die resensie! Ek kan my goed indink watse beklemming die toesprake self by ’n eietydse historikus soos Bill Nasson moet wek.

Goed, hy vind dinge in die toesprake wat hy as vakkundige kan uitlig as interessant, hoewel dit allermins vermaaklike leesstof is.

Uiteindelik, heel gepas myns insiens, sonder hy die uitgewer, Protea Boekhuis, uit vir lof: “dié uitgewer lewer ’n wesenlike bydrae om Suid-Afrikaners deur middel van die gedrukte woord in die mees nougesette Victoriaanse tradisie op te voed.”

Dit is belangrik om dit te noem. Terwyl ons ’n nuwe era nader waarin geskiedenis op skoolvlak ’n verpligte vak in sekere grade gaan word, dink ’n mens terug aan die soort geskiedskrywing en siening van die geskiedenis wat einste Hendrik Frensch Verwoerd en opvolgers in die jare vyftig tot tagtig aan skoliere voorgehou het.

Die herskrywing van die geskiedenis is al lank aan die gang, en sal post-Zuma sekerlik nog verdere verstellings ondergaan. En dan is dit noodsaaklik dat boeke soos hierdie bestaan, vir die volledige beeld.

Klip in die bos: Word soortgelyke publikasies oor Vorster, Botha en De Klerk oorweeg? Gooi sommer A.P. Treurnicht circa 1975 ook by. Vir die geheelbeeld, of, soos hulle destyds in Bog met Blou Maandag gesê het: die “gemors van ’n gemors”?

Profile photo of crito

by crito

Regstelling

Junie 12, 2018 in Uncategorized

Een van Crito se lotgenote en ou bewonderaars laat weet dat ek die pot verlede week lelik misgesit het, en dat ek sowel Maya Fowler en Fourie Botha ’n verskoning skuld.

En Maya Fowler het self op die blog gereageer, wat dit bevestig het.

Me. Fowler is nie ’n Engelse skrywer, soos ek geskryf het nie. Sy het Patagonië in Afrikaans geskryf en self in Engels vertaal. Me. Fowler is Afrikaans en het in Graaff-Reinet grootgeword. Sy het haar roman Detour self in Afrikaans vertaal.

Ek het, na aanleiding van inligting op NB-Uitgewers se webwerf, die afleiding gemaak dat Me. Fowler Engels is omdat haar eerste gepubliseerde werke in Engels was. Dis ’n verstaanbare afleiding, maar duidelik ongeldig.

Ek vra dus vir me. Fowler en haar uitgewer, Fourie Botha, opreg om verskoning vir my mistasting.

Wat dan van Marita van der Vyver, wat ek aangespreek het vir haar opmerking dat Maya Fowler ’n vars nuwe Afrikaanse stem is? Wel, sekerlik skuld ek haar ook ’n groot en duidelike verskoning.

Wat ek hiermee maak, eier stromend van my gesig.