by crito

Vers en tegniek

September 28, 2020 in Uncategorized

Dit was ’n goeie draai om te maak, die ene van die uwe by Versindaba. Nog geen kans dat ek ’n verbete poësieleser sal word nie, maar ek kan wel sonder vrees van teenspraak sê dat die reis in hul argief ’n openbaring was. Dit lewer ’n baie groot diens aan poësieliefhebbers en die Afrikaanse letterkunde.

Soos met enige webwerf van dié aard is daar wisselende bydraes; ek is egter oortuig dat die opsigters van dié webwerf nie prulwerk sal deurlaat nie. Die jongste twee besprekings is vir my tekenend daarvan.

Mens hoef net Stefan van Zyl se hantering van Die sterre is lankal dood (Johan de Lange) te lees om te weet dat hier met groot erns en respek vir die digter se oeuvre nagedink word. Van Zyl gee ’n besonderse insig in sowel bundel as digter. Hy kon miskien nog meer uitgewei het by elk van die onderafdelings van die bundel – maar ek sê dit net omdat hy my nuuskierig gemaak het, nie omdat hy enigsins gefouteer het nie.

Sy samevattende opmerking in die slot is bedees, maar uiteindelik takseer hy die bundel baie hoog. Ek kan nie onthou wanneer ek laas só ’n skatting gesien het nie; Van Zyl is duidelik iemand wat die woord “ewigheidswaarde” deeglik oorweeg het voor hy dit gebruik het.

Nini Bennett het na Oopkardoes. Boertige ryme deur Hennie Aucamp. Versôre deur Johann de Lange gaan kyk. Vir my gevoel het sy té oorsigtelik te werk gegaan. Dit is nie ’n swak resensie nie – sy kon net veel meer uitgebrei het.

Mens wonder watter aspekte van Aucamp se werk die samesteller openbaar het, dinge wat ons nog nie geweet het nie; Bennett gee tematiese aanduidings, sonder om in detail vir die oningewydes te verduidelik waarmee Aucamp aan die gang is. Miskien is dit so dat die bundel die leser wil vermaak “met speelse poësie en gevatte taalspel”, maar by Versindaba, waar ruimtebeperkings nie so erg is nie, kan mens sekerlik die kans gebruik om nie net uit die verse aan te haal nie, maar ook die aard van Aucamp se humor en spel te analiseer, veral wanneer dit in ’n ervaringswêreld waad waar konvensies en preutsheid omseil word.

Die vraag is natuurlik of Boeke24 en Rapport Boeke se besprekings, waar daar ruimtebeperkings is, kan meeding met Versindaba se werf. Verlede Maandag het Daniel Hugo vir Boeke24 geskryf oor die Aucamp-versameling – weer eens ’n bespreking wat Hugo se aansien as kenner van die digkuns laat styg. Dit is ’n uitstekende resensie danksy die presiese manier waarop hy inhoud analiseer, die bundel oopvou voor jou oë en sy reaksie verwoord, in sekere gevalle met ’n emosionele sweem. Dit sou onregverdig wees teenoor Nini Bennett om haar bespreking met Hugo syne te vergelyk; laat ek liewer volstaan met die gedagte dat sy as resensent nog onderweg is.

Hugo sou, vermoed ek, by elke argumentspunt nog verdere toeligting of oorpeinsing kon gee. Niks verhinder hom uiteraard om van hierdie resensie ’n vertrekpunt te maak vir ’n uitvoerige bespreking vir LitNet of Versindaba nie. Ek sê maar net.

Marius Crous het ’n welkome terugkeer tot Boek24 se blad gemaak met ’n resensie van Jacobus van der Riet se Die heimlike heiligdom. Wat ek van Crous se aanpak waardeer, is dat hy dit uit die staanspoor duidelik maak dat dit vir hom gaan oor sy persoonlike reaksie op die verse. Wat hy daaruit put. Dan lees mens verder, en in die slot kom jy agter dat Crous ook ’n strateeg is, dat hy tog op ’n manier ’n besadigde, gedrae poging sal aanwend om ’n ferm, objektiewe taksering te maak. Presies hoe hy dit doen, dwing my bewondering af. Die bundel het by hom aanklank gevind, maar hy oorskat dit nie.

Die lees van die twee besprekings van Marlize Hobbs se Voëlvrou (Schalk Schoombie in Boeke24 en Rachelle Greeff in Rapport Boeke) bring mens terug aarde toe, na die aktualiteit van die gender-vraagstukke van die dag en die tema van vrouens as slagoffers van mansgeweld, op uiteenlopende maniere.

Greeff skryf ’n versigtige resensie. Sy gee eer waar dit gepas is, sy benader die inhoud van die boek met respek. Die kern van haar resensie is egter dat Voëlvrou veel beter kon gewees het. Die potensiaal van die roman is nie verwesenlik nie. Greeff skryf dit toe aan ’n manuskripontwikkelaar wat die outeur gefaal het. Is dit deesdae die gebruik dat ’n “manuskripontwikkelaar” ’n skrywer bystaan voordat die uitgewer dit te lese kry? Of is die uitgewer steeds die een wat die manuskrip se potensiaal help ontwikkel?

Schalk Schoombie het nie sulke besware nie. Hy meen Voëlvrou is ’n kragtige boek, een wat ’n “deurtrapte gewe van seksuele trauma op ’n vars en oorspronklike manier” hanteer, en uiteindelik “gevleuelde woorde van bevryding vir slagoffer én verdrukker” spreek. Onderweg spreek hy Hobbs aan oor haar veralgemenings oor mans.

Ek het gesukkel om my vinger te plaas op die gevoel wat ek, na verskeie herlesings van die resensie, gekry het dat iets haper, dat Schoombie terughou, iets nie pront stel nie.

Dit het die lees van Jonathan Amid se afranseling van Peet Venter se Die dooies praat nie geneem om vir my helderheid oor Schoombie se resensie te bring. Amid is baie reguit oor die teleurstelling wat Die dooies praat nie vir hom is.

Met Schoombie se bespreking van Voëlvrou, het ek uiteindelik besef, moet ’n mens bedag wees op alles wat nié gesê word nie. Hy het agting vir baie dinge, van die inhoud, die tematiek, die deurdagte narratief, tot die skreiende teenstellings tussen manlike en vroulike ervaring.

Maar dit is die toon van sy resensie wat jou laat agterkom dat daar nie groot geesdrif by hom ontlok is nie, dat die lees van die roman nie vir hom ’n katarsis gebring het nie. Hy het weggeskram van enigiets wat kon aandui dat hy meegevoer is, dat die emosionele lading hom diep geraak het, dat dit hom self bevry het van enige wanopvattings. Dit is nie ’n resensie wat getuig van dankbaarheid oor die verryking wat die lees van die boek gebring het nie – daar is eerder ’n afstandelikheid in sy finale woorde oor die roman.

In hierdie opsig is hy net so versigtig in sy resensie-strategie as wat Rachelle Greeff is. Heel pikant gee Greeff een bykomende oorveeg na die boek wanneer sy haar uitlaat oor die omslag daarvan. Mens kan nie ’n boek takseer aan sy omslag nie – Greeff se opmerking is miskien ’n aanduiding dat haar geduld met die boek op is.

Schoombie het wyslik besluit om niks oor die omslag te sê nie.

by crito

Algaande leert men

September 8, 2020 in Uncategorized

Jonathan Amid reageer op Facebook op my teregwysing aan hom oor sy resensie van Toe ons oneindig was, deur Zelda Bezuidenhout.

Hy skryf: “Vandag se kort resensie op Netwerk24 van die nuwe jeugroman deur Zelda Bezuidenhout. Ek het die prestasie van ‘n “vrot resensie” deur die gesiglose kenner Crito losgeslaan omdat ek durf om te sê dat meer volwassenes nou meer YA fiksie blyk te lees en ‘n paar redes verskaf (uit ‘n magdom!) hoekom dit dalk so mag wees. Ek meen, kyk na Graffiti en ander boekwinkels se verkope, loer na Nielsen se lyste en groepe soos die Lekkerleesboekrak hier op Facebook om te sien presies hoeveel buzz daar rondom hierdie boeke is. Ek suig nie die goed uit my duim nie.”

Mooi so. As hy sy resensie begin het met ’n verwysing na “Graffiti en ander boekwinkels se verkope,” aangehaal het uit Nielsen se lyste, selfs verwys het na Lekkerleesboekrak, sou niemand, veral nie die gesiglose uwe nie, ’n wenkbrou gelig het nie.

Hy moet maar die les leer wat ek as beginner geleer het by Harald Pakendorf: ’n Resensent durf nooit aanneem dat sy lesers alles weet wat hy weet nie. Jy moet hulle inlig.

In hierdie geval bly Amid se aanloop gewoon mymeringe omdat dit nie spruit uit ’n aantoonbare en aangehaalde feit nie. Of soos hy dit kostelik tipeer op Facebook, ’n “absolute klomp bol” wat moontlik goeie kompos sal maak.

Die man hét die gawe…

by crito

Hou moed

September 7, 2020 in Uncategorized

Twee goeies, twee vrottes.

Die twee goeies kom van Rapport Boeke, naamlik Annelise Erasmus se bespreking van Bruidzilla, deur Marion Erskine, en Tobie Wiese se resensie van Frits Gaum se Kerk oor die muur of oor die rubicon?

Erasmus se bespreking is ’n betoog oor hoekom ’n mens nie aannames oor die inhoud van die boek moet maak op grond van jou reaksie op die omslag nie. Daar is ’n element van veralgemening hierin, maar omdat sy dit dadelik na haarself herlei en analiseer, gee dit haar ook die sleutel om die boek te begin bespreek volgens die dinge wat ’n reaksie by haar uitgelok het.

Ek hou van die analiserende afstand wat sy deurentyd behou, en die manier waarop sy uiteindelik haar argument vasknoop.

Tobie Wiese het deur die jare bekendheid verwerf as verslaggewer oor kerksake, en die manier waarop hy hier resenseer, getuig van kennis en insig oor dié spesifieke onderwerp. Hy skets eers die raamwerk van Gaum se boek, en ontwikkel algaande kanse om te reageer op die inhoud. Uiteraard het hy goeie motivering om dit te doen – die boek se titel is ’n vraag, en Wiese se hele aanpak is daarop ingestel om vir die leser te sê hoe ’n mens – en hyself – daarop reageer.

Dit is baie vernuftig gedoen, en alles wat hy sê ná sy verwysing na die Prediker se goeie raad, is vir my bewonderenswaardig. Enige resensent kan maar net hoop op só ’n sameloop van gedagtes, en Wiese se argumentering is ’n kragtoer.

Nou, die swak resensies.

Vir eers JB Roux se resensie oor Op soek na Tretchikoff van Anita du Preez (Boeke24). Hy begin met ’n poging om te probeer verduidelik hoekom Anita du Preez oorgeslaan het van romanses na chic lit of romantiese komedie. Sy argument is vergesog, om die minste te sê. As mens vir Tafelberg romanses skryf, en hulle wil nie meer romanses publiseer nie, klop jy aan by ander uitgewers. Soos Protea Boekhuis of Lapa, wat ’n uitstekende rekord het met daardie genre. Niks wat hy sê, oortuig my van die rede hoekom Anita du Preez nou ’n romantiese komedie geskryf het. Dit sou gehelp het as hy ’n bron kon aanhaal.

Maar sy hele gedoe oor spookasemboekies het ’n negatiewe lading, en ’n taalpuris sou hom daarop kon wys dat Tafelberg sagteband-boeke publiseer, en nie slapbandboeke nie. Laasgenoemde word sommer met krammetjies gebind, JB.

Roux maak ’n interessante opmerking oor humor, maar sy gemor oor die omslag aktiveer vir my (om ‘n Hambidge-term te gebruik) Annelise Erasmus se resensie die dag tevore in Rapport.

Ten laaste Jonathan Amid se resensie oor Toe ons oneindig was, deur Zelda Bezuidenhout (Boeke24). Dit sou sekerlik gehelp het as ek nie JB Roux se resensie gelees het voordat ek hierdie een nadergetrek het nie. Amid se eerste sin is: “Hoekom haal al hoe meer volwassenes sogenaamde YA (yound adult) of fiksie vir jong volwassenes van die rak?” Waarop ek onmiddellik reageer: Waar kom jy daaraan? En subiet belangstelling verloor.

Maar ek dwing myself om verder te lees, want Jonathan Amid is alles in ag genome ’n resensent wat al uitsonderlik goeie resensies geskryf het.

Hy antwoord sy vraag met drie moontlike redes wat mens ten beste kan beskryf as mymeringe, wat hy dan selfvoldaan takseer: “Ek roep al drie in die kol, maar dis nou maar wors: daar is ’n besliste oplewing en uitbreiding van relevante, hedendaagse kwessies wat tieners – en ook ouers van tieners – beslis wil en moet lees.”

Nou, dis nie eens pseudo-wetenskap nie. Dit is sommer net leke-pedagogiek.
Wanneer hy die roman self begin takseer, kom die kenmerkende Amid-aanslag op dreef. Selfs wanneer hy in gebreke bly om sy verwysing na John Green te verduidelik, hinder dit my nie so erg nie, want dit is nie ’n essensiële deel van sy sentrale betoog nie.

Dis wanneer jy die laaste, insiggewende paragrawe van hierdie resensie lees dat jy geïrriteerd wonder hoekom hy nie meer krities is oor sy eie skryfwerk nie. Te oordeel na die tweede deel van hierdie resensie het Amid hoegenaamd nie die donsigheid van sy aanloop nodig nie.

Vrot begin, goed geëindig.

by crito

Die realiteite

Augustus 31, 2020 in Uncategorized

I.

In die diep nag, wanneer mens se gewete met jou begin speletjies speel, dink ek dikwels na oor my gebrek aan geesdrif vir baie dinge. Goed, ek kan nie die uitwerking van Grendeltyd ignoreer nie. Ek voel net nie meer die dwingende noodsaaklikheid van resensies lees en vir myself ’n saak uit te maak of dit goeie of swak resensies is nie.

Ek lees dat Bibi Slippers, sameroeper van die beoordelaars vir die kykNet-Rapport-Bekresensentpryse, sê dat hulle baie moeiliker aan 2019 se oes beoordeel het as vorige jare, veral by niefiksie-resensies, waar die inskrywings merkbaar beter as in vorige jare was.

Ek glo haar – te oordeel na die vir resensies wat die kortlys vir niefiksie gehaal het. Die vraag vir my is net wat op aarde volgende jaar se oorkoepelende oordeel sal wees. Dat 2020 ’n swak oesjaar was? In alle opsigte?

Deel van die probleem, weet ek, is dat al hoe meer resensies nie werklik resensies is nie. Dis pogings om reklame te maak vir boeke. Die mankemente is al só opvallend. Die resensent loof, maar die skryfstyl bruis nie van geesdrif nie. Die geseënde boeke sluit aan by die skatkis van goeie Afrikaanse leesstof, maar die resensent kan net die verhaal opsom en wend geen poging aan om dinge soos karakterisering, spanningsbou, spanningselemente en botsende magte, omgewingsdetail, dialoog, ritme, stemmingswisseling, ensovoorts ensovoorts te takseer nie.

Die probleem het al so erg geword dat ek onlangs begin oeloeleer het toe ek ’n negatiewe resensie onder oë kry. Dankie, Jonathan Amid.

In die afgelope maand het een fiksie-resensie my laat juig – Louise Viljoen s’n oor Francois Smith se Die kleinste ramp denkbaar. Uiteraard het Rapport ruimte-beperkings, maar ek dink hier is ’n geval waar die boekeredakteur vir die resensent kon aangemoedig het en groot ruimte vir haar oopgemaak het in Rapport Weekliks. Maar terug by die resensie – ’n indrukwekkende aanslag waarin die inligting oor die verhaallyn ingebed is in haar bespreking van tema, betekenis, karakter, stemmingsbou en so meer.

Maar kyk ek na my legger, vra ek my af hoekom Jean Meiring so min resenseer deesdae. Sy skaarsheid laat ’n groot leemte. Daarteenoor is daar resensente wat heeltemal té gereeld resenseer. Ek is bly Jonathan Amid se resensiedrif van verlede jaar het uitgewoed en dat sy leeslading vanjaar minder is. As mens elke week ’n resensie of twee moet lewer, druis dit ’n bietjie in die skryfwerk.

En dan die groot vraag: Hoekom resenseer so min Afrikaanse romanskrywers Afrikaanse romans? Ja, ja, dis nie altyd gesond dat skrywers hul “mededingers” resenseer nie, maar waarom is soveel van hulle eerder bereid om buite hul gekose genre te beoordeel?

Om van die akademici nie te praat nie. Daar is nie baie Afrikaanse departemente oor nie, maar gaan kyk gerus hoeveel van die doserende personeel het hoegenaamd ’n openbare resensieprofiel. Mens sien hul name soms onder die beoordelaars van literêre pryse, maar waar is hul resensies? Stel so min van hulle belang daarin om studente na hul departemente te probeer lok deur aan die openbare debat oor boeke deel te neem? ’n Artikel nou en dan in LitNet is nie vir my genoeg nie.

Met die besprekings van digbundels gaan dit nie veel beter nie. Omdat ek persoonlik weinig belangstelling het in die digkuns, verg dit soveel meer konsentrasie om die resensies te lees. Ek stel nie soseer belang in die inhoud nie – ek wil weet waartoe die digter verstegnies in staat is. Wat maak die nuwe bundels goed – of swak? Natuurlik kan nie almal so deeglik resenseer soos Louise Viljoen nie, maar ek het al skitterende resensies deur Joan Hambidge, Charl-Pierre Naudé en Marius Crous gelees. ’n Hele ruk terug.

Wat bring die gejammer hier aan? Hoe meer ek daaroor nadink, hoe meer bewus raak ek van die dinge wat my pla aan resensies van digkuns. Ek vra myself hoe Louise Viljoen dit regkry om ’n uitstekende resensie soos hare van Lynthia Julius se Uit die kroes te laat ontspoor. ’n Knap resensie, aanvanklik. Viljoen beskryf Julius binne ’n vergelykingsraam wat iemand wat nie die bundel gelees het nie, help om dit te plaas. Maar wanneer sy die kans het om die grein van die digter se taalvernuf te verduidelik, glip sy verby met opmerkings wat vergesel moes gewees het van aanhalings uit die gedigte. Soos: “Daar is ook tegniese vaardigheid wat blyk uit die wyse waarop die digter werk met punktuasie en onthoubare beelde skep wat binne en oor gedigte heen met mekaar praat.” En: “Die woordeskat van Afrikaans word ook verruim.” Ja, maar hoe? Hoekom dit nie wys nie? Dit is tog die dinge waaraan sy Julius se eiesoortigheid as digter meet.

Ek het my al genoeg uitgelaat oor Joan Hambidge se resensies en gaan dit nie hier herhaal nie. Ek het groot agting vir haar omdat sy as sowel digter as akademikus haar kant as resensent bring. Die standaard van haar resensies is egter ongelyk, en haar hebbelikhede in haar digkuns-resensies spoel oor in haar resensies oor prosawerke.

Normaalweg geniet ek dit om te sien hoe resensente soos sy en Jonathan Amid hul wye leeservaring aanwend om boeke te probeer plaas en verduidelik, maar dit neem gewoonlik net een so ’n opmerking om die resensieleser skielik te stuit. By Hambidge is dit ’n opmerking soos “Onbewustelik sien ons ‘By die dood van Roy Campbell’ van D.J. Opperman en Almodóvar se pakkende rolprent Matador van 1986.” – in haar resensie van Francois Smuts se Slagoffer. Die Opperman-verwysing is verstaanbaar en knap gesien, maar wat is dit aan Almodóvar se romantisering van geweld in Matador, buiten die stiergevegte wat haar daaraan laat dink?

Die fout hier lê nie daarin dat Hambidge Matador oproep nie, maar in haar gebrek om dit verder analiserend te ontgin. Matador en Slagoffer “gesels” met mekaar, en Hambidge sou ’n hele resensie kon vorm rondom die wyse waarop die twee werke hul tematiek benader. Ek wens sy het.

By Amid wemel dit ook aan verwysings. Hy het die nuk om iets op te roep sonder om dit behoorlik te ontgin. In sy skrander bespreking van Henriette Linde-Loubser se Plek van poue roep hy op ’n kol Jaco Fouché se Ryk van die rawe op. Al sy ander verwysings is na buite die Afrikaanse lektuur, en daarom verwag ’n mens, met reg, dat hy hierdie verwysing behoorlik verduidelik. Omdat hy dit egter nie doen nie, lyk dit na ’n oppervlakkige poging om diepte te verleen aan sy resensie.

Daar is goeie resensies ook. Ek het Juliana Coetzer se bespreking van Renée Rautenbach Conradie se Met die Vierkleur in Parys met genoegdoening gelees, en Riaan Grobler wys weer sy gesig met ’n interessante siening van Jan Vermeulen se Nagjagter. Coetzer se resensie is vir my pragtig omdat sy nie alleen die roman en Parys nie, maar ook die angste en gevoelens van vandag betrek. Grobler skryf oor ’n nis-roman, en dit is nogal amusant hoe hy uiteindelik probeer verduidelik dat nie almal van die boek onder bespreking gaan hou nie.

Maar dit is vir eers dit. Nie rêrig lus nie, korporaal.

II.

Ek sou my plig versuim as ek nie dadelik my opmerkings hierbo laat aansluit by die gesprek wat die hoogleraars Willie Burger en Louise Viljoen op LitNet se Boeke met Burger gevoer het nie. Soveel van die dinge wat hulle sê oor wêreldletterkunde, oor die plek van die Afrikaanse letterkunde daarin, oor ’n transnasionale literatuurbenadering versus ’n nasionale een, laat ’n mens instemmend die kop knik. Louise Viljoen op haar kenmerkend bedaarde, indringend intellegente manier; Burger met die vonkel in sy oog, wat die gesprek stuur en sy gespreksgenoot klinkende uitsprake laat maak omdat hy self nie terugdeins van die issues nie. Waarvan een die belangrikste die feit is dat die Afrikaanse letterkunde in ons land een van vele is, om maar net te begin.

Ek het die wêreld se ontsag vir Viljoen, maar laat ek ook hier byvoeg dat Burger se grendel-haardos hom uiters aanvatlik maak. En terwyl hulle gesels, besef ek al hoe meer dat hul gesprek nét akademies gerig is. Dit sou vir my nogal interessant wees om te weet hoe hulle die koop van boeke sien, wat hulle dink van die deurbrake wat Afrikaanse boeke al na die internasionale mark gemaak het. Want dit sluit direk aan by alles waaroor hulle gepraat het. Hoe word Afrikaanse boeke gesien naas dié in ander klein en groot tale?

Nóg Viljoen nóg Burger het in ag geneem dat die boekebedryf rondom die Afrikaanse boek verander het. Niks is meer soos dit vyf jaar gelede was nie. Buiten die vermindering van enersyds die getal boekwinkels waar boeke te koop is, en anderdys die kleiner wordende getal reputabele boekeblaaie by koerante en tydskifte, en die spieëlbeeld daarvan by TV en radio, het die hele uitgewersbedryf ook verander.

Ek kan aan geen Afrikaanse skrywer dink wat al ’n deurbraak oorsee gemaak het sonder óf ’n literêre agent óf ’n uitgewer wat sy lof oorsee op boekbeurse en in gespreke met ander uitgewers besing nie. As jy die transnasionale sprong wil lokaliseer, gebeur dit eweseer buite die akademiese sfeer as daarbinne.

’n Mens hoef alleen te dink aan die rol van literêre agente sedert die jare negentig – en beslis ook die toetrede van die Penguin-groep tot die Afrikaanse mark om dadelik te besef dat die klem hoegenaamd nie meer val by die behoud van Afrikaanse kultuur en die bou van ’n gesonde literêre sfeer nie.

Kultuur is nie ’n oorweging wanneer dit gaan oor verkoopsyfers en winsmarges nie. Enigiemand kan lippediens verrig aan die kultuur, maar bemarkers praat ’n ander taal. Skrywers word gewerf nie omdat hulle dalk die Hertzogprys kan wen en ’n duisend en een proefskrifte by nagraadse studente inspireer nie. Skrywers word gewerf omdat hulle bemarkbaar is, omdat hulle name ’n brand is waarmee handel gedryf kan word.

Maar wat Louise Viljoen gesê het oor die noodsaaklikheid om transnasionalisme in jou literêre visie na te streef, en terselfdertyd nie die nasionale (in die sin van streeksgebonde) af te skeep nie, is presies die dilemma wat Afrikaanse uitgewers die afgelope tien, vyftien jaar moes aanspreek. Dis goed om oorseese regte te verkoop, maar dit beteken zilch as jy nie tuis boeke aan die publiek verkoop kry nie.

Met ’n verminderde aantal media-uitlaatkleppe is dit te verstane dat uitgewers aan maniere moet dink om te sorg dat hul boeke op die boekeblaaie bespreek word. Daarom was dit vir my geen verrassing nie om te hoor dat daar plaaslike uitgewers is wat met reëlmaat boeke by sommige van die gerekende resensente besorg in die hoop dat die resensente resensies sal skryf en dit vir die boekeblaaie aanbied. Dis ’n nuwe vorm van guerrilla-bemarking. En as hulle nie die boeke vir koerante resenseer nie, is daar altyd die ander uitweg – blogs, Facebook en Twitter.

Oorsee sal geen publikasie van naam ’n reeds geskrewe resensie aanvaar, of ’n aanbod vir ’n resensie oorweeg as die publikasie nie self die boek ontvang het en die resensent genader het nie. In Suid-Afrika gebeur dit wel. Dit is nie ’n positiewe verskynsel nie – veral omdat ek weet hoeveel moeite die redakteurs van die boekeblaaie by Afrikaanse koerante doen om goeie resensente te lok vir die belangrike publikasies. Maar as ’n boekeredakteur soveel bloutjies loop by gerekende resensente wat jou op nommer 99 in die steek laat, is dit waarskynlik makliker om net in te gee en iets te aanvaar wat kwalik te onderskei is van ’n uitgewery se reklamemateriaal.

Ek verstaan hoekom die uitgewers hulle tot guerilla-bemarking wend, maar dit rig ook skade aan.

Vir die gewillige resensent is die versoeking ewe groot. Werk dit vir jouself uit: As jy in die loop van die jaar ’n fris bibliotekie kan opbou danksy alles wat jou toegestuur word, sal dit dwaas wees om jou weldoeners in die gesig te vat en ’n brutale resensie oor een van daardie boeke te skryf.

Dit is hoekom die algemene peil van resensies, en die afwesigheid van kritiese vernuf, my so lam in die sitvlees maak. Miskien moet die redakteurs van die boekeblaaie ‘n kennisgewing by elke resensie plaas om aan te dui watter resensies nie deur hulle gewerf is nie.

Ten slotte ’n gedagte wat al ’n lang pad aankom. Toe Media24 besluit het om hul drie oggendkoerante se boekeblaaie saam te smelt, het ’n proses begin waardeur die gesprek tussen resensente oor Afrikaanse boeke verskraal het. Daar was nog moedige pogings om oor die belangrikste boeke bykomende besprekings op die internet te plaas, maar ek sien niks meer daarvan nie. Die huidige situasie is nie een wat die bedryf rondom die Afrikaanse boek bevorder nie, en met die verloop van tyd sal gesprekke soos dié tussen Burger en Viljoen ’n kuriositeit word.

Intussen droom ek van ’n situasie waarin die boekeredakteurs weer mag het, en LitNet oorstroom word deur die huidige geslag akademici wat nuwe publikasies bespreek. Soos dit hoort. En ek droom van ‘n wêreld waarin hoogs intellektuele diskoers – soos dié van Burger en Viljoen – ook die markplek se realiteit verreken. 

by crito

Verspeelde kans

Julie 30, 2020 in Uncategorized

Ek is gevra hoekom ek nie ook aandag gee aan Klyntji se resensies nie. Het ’n draai by www.klyntji.com gaan maak. Baie beïndruk. Een resensie wat vermelding verdien, naamlik Michelle Oelofse s’n oor Gisela Ullyatt se Die waarheid oor duiwe. ’n Verdienstelike resensie, maar ook ’n lui resensie. Michelle Oelofse toon dat sy bereid is, en die vermoë het, om die bundel en die gedigte behoorlik te resenseer. Maar sy laat haar verlei deur die gedagte om haar lesers ’n maklike verwysingspunt te gee vir die duif-beeld, naamlik Breyten Breytenbach se bekende gedig uit Lotus, “soos van vlerke” met sy rooiborsduif. Omdat sy vir ’n webwerf skryf, en dus veel meer ruimte het as wat die geval by ’n koerantresensie sou wees, het sy die kans verspeel om ’n indringende bespreking te gee oor die manier waarop Gisela Ullyattt se bundel in gesprek tree met die werk van ander Afrikaanse digters. Ek lys die vernaamstes daarvan uit die laaste uitgawe van die Groot Verseboek:

Pulvermacher: “Dopper Joris en zijn zijltje”
NP van Wyk Louw: “Beeld van ’n jeug: Duif en perd”
Totius: “Weer in die ark”
C. Louis Leipoldt: “Die man met die helm”
DJ Opperman: “Kroniek van Kristien” (Papajabos), “Glaukus klim uit die water”
GA Watermeyer: “Ballade van die bloeddorstige jagter”
Breyten Breytenbach: “maanduif”, “windroos”, “soos van vlerke”, “voetnoot tot bloedkluit”
Marié Blomerus: “Die soet duifie”
Ina Rousseau: “Potchefstroom”
George Louw: “Marat”
Leon Strydom: “Brief / Beste oom Giel /”
Daniel Hugo: “Vir die kritici”, “Die jaar nul”
Johann de Lange: “Inval”
Theunis Engelbrecht: “Hier”
Johann Lodewyk Marais: “Drie-agtdaereën”
Jan de Bruyn: “Uit: Die som van een”
Louis Esterhuizen: “Vlugskrif”
HJ Pieterse: “Columba aspexit”
Heilna du Plooy: “Vyfde skets”
Cas Vos: “Allerliefste”
Toast Coetzer: “Plaasroman II”
Carina Stander: “Erflating II”, “Die kind is dood, maar sy haal asem”

Oelofse se resensie is ’n verspeelde kans. Ek is baie nuuskierig om te sien hoe sy die groter veld sal nader. Hopelik kan Gisela Ullyatt en Klyntji se lesers daarna uitsien? Dit wat sy reeds oor Die waarheid oor duiwe sê is informatief, en dit sal interessant wees om te sien hoe sy dit in verband bring met meer digters as net Breyten Breytenbach. Hoe sê sy? “Natuurlik is die duif geen vreemdeling in die Afrikaanse poësie nie.” Nou toe, ons wag!

by crito

Geduld

Julie 29, 2020 in Uncategorized

Bientang, deur Jolyn Phillips. Resensie: Hein Viljoen. (Rapport Boeke)
Dis nou die soort resensie wat my dadelik nuuskierig maak, ’n nota daarvan laat maak en dan begin ek vir die boek soek. Die resensie is selfs effens duister, en mens weet jy moet die gedig byderhand hê, want jy vermoed dat hierdie ’n publikasie is wat nog baie reaksie gaan uitlok, en dat die gedig ’n baie lang lewe gaan hê. Dan sê Amazon vir jou die boek kom eers 3 Augustus. Nou ja, kom ons wag.

Tweegevreet, deur Zirk van den Berg. Resensie: Francois Bekker. (Boeke24)
Een van die groot raaisels rondom onlangse literêre pryse is hoe dit gebeur het dat Zirk van den Berg se Die vertes in nie oorvloedig bekroon is nie. Dis vir my nuus dat hy dit nou met ’n tweede roman oor Siegfried Bock opgevolg het, en daarom het ek Francois Bekker se resensie met opgehoue asem gelees. Dit beloof goeie dinge, hoewel ek die gevoel kry dat Bekker by Van den Berg aangesteek het wat die gedempte toon betref. “Meester-storieverteller” en die toegeswaaide lof in feitlik elke paragraaf sê darem meer as wat die sagte toon suggereer.

My naam is Legio, deur Madelein Rust. Resensie: Jonathan Amid. (Rapport Boeke)
Lyk my Jonathan Amid is besig met ’n comeback ná ’n tydjie van relatiewe stilte. En ek het ’n vermoede dat Madelein Rust hierdie resensie gelees het, miskien gelukkig was oor die lof wat hy haar toeswaai, en krapperig was oor die leemtes wat hy uitgewys het. En toe, ’n dag later, lees sy die vernietigende resensie wat Amid geskryf het oor Max Annas se The Farm, en sy besef dat sy baie gelukkig kan voel oor die kritiese benadering wat hy gevolg het, en die implisiete boodskap in sy slot: “Moes Rust dalk langer aan die laaste derde geskaaf het? Of is my naam dalk net Puntenerig?” Welgedaan, maar kon nog beter.

by crito

Grendelgedagtes

Julie 8, 2020 in Uncategorized

’n Vinnige mea culpa. Covid-19 mors met die oemf van die lewe. Crito se aandag is afleibaar, en die kritiese oog vir resensies lees het soetskeel getrek. Afsondering op ’n kleinhoewe ver van boekwinkels (indien oop, bygesê) help ook net niks. Intussen, aan my vriende, as julle wil kom kuier, moenie eens die hek by die grootpad oopmaak as julle nie maskers aanhet nie. Dis soos dit is.

Erfgeld is swerfgeld: Reis na binne, die -ste -ste plek, deur C. Johan Bakkes. Resensie: Sophia van Taak. (Rapport-Boeke)
Dis nie neerhalend om te sê Sophia van Taak bekyk Bakkes se boek met Weg!-oë nie. Haar resensie is so heerlik vry van die gebruiklike literêre gesnuffel wat mens by meeste boekresensies raakloop. ’n Plesier om te lees, ’n boodskap wat tref. Al wat oorbly, is om hardop te wonder watter joernalis gaan die nuuswenk in die inleidende sin opvolg: “Aan sy praat kom ’n mens agter hierdie boek is waarskynlik Johan Bakkes se laaste”. Wat is die storie?

As die Cape Flats kon praat: Green Eyes en ander stories, deur Brian Fredericks. Resensie: Frederick J. Botha. (Rapport-Boeke)
Skielik, so tussen die formele aanloop en die uiteindelike groen lig, is daar iets wat mens sommer baie stip laat lees. ’n Kortverhaal van meer as sewentig bladsye. Dit kan mos geen gewone skrywer wees hierdie nie. Dis iemand wat hom nie steur aan konvensies nie. En sodra jy weet waaroor daardie lang kortverhaal gaan, weet jy ook dat dit ’n skrywer is wat op soek is na die mense wat weggesteek is in die harde feite van koerantberigte. Dis ’n nuuskierige skrywer. Daarna lys die resensent die ander verhale, som hul tematiek op, maar die oorwinning is reeds behaal. Ek het dit reeds bestel.

Sondesemoer! deur Wilhelm Jordaan. Resensie: Joan Hambidge. (Boeke24)
Die grendeltyd doen Joan Hambidge goed, dis duidelik. Weg is die paragrawe wat los van mekaar staan, weg die aforistiese aanpak. Sy het ’n baie lekker skryfstyl, en pak haar bespreking vol met die soort inligting wat net iemand met baie leeservaring en ’n gesonde geheue sal hê. Die argument vloei moeiteloos en die lof sink in. Al wat my laat vassteek het, is haar opmerking dat sy ook verantwoordelik is vir die aanbeveling op die skutblad. Wat beteken sy het die boek voor publikasie te lese gekry, gewilliglik haar naam en gesag gekoppel aan ’n aanbeveling – en nou skryf sy ook ’n gloeiende resensie daaroor. ’n Bietjie té té, sou ek sê.

by crito

Lekker onseker

Junie 17, 2020 in Uncategorized

Swart swaan, deur Wilken Calitz. Resensie: Willie Burger. (Boeke24)
Eintlik ’n lekker resensie. Willie Burger gooi sy draaie deur inhoud en moontlike sin van die roman, en besluit dan dat die andersheid van die werk geleë is in die paradoksale samesyn van realisme en sprokiesagtigheid. Net om uiteindelik te voel dat die veelduidigheid van moontlike tekens en die onvaspenbare waarheid hom laat dink dat dinge wat moontlik groot wyshede kon wees, as mens net die tekens reg dekodeer, ook pseudowysheid meebring. Orraait, dis ook duidelik Swart swaan het met hom getoor. Vandaar die oorwegend positiewe toon van die resensie. Goed genoeg vir my. Ek hou van onsekerheid.

Die grootpad is ’n grondpad, deur Daniël Lötter. Resensie: Francois Bekker. (Boeke24)
Hokaai! Wanneer ’n resensent vir jou sê “Lesers mag anders oordeel”, dan weet jy hier is moeilikheid. Lees mens die resensie stip, merk jy twee dinge op: Die resensent hou van die tema en die wêreld wat in die bundel besing en beskryf word; en hy vind dit ’n ongelyke bundel weens die groot register-verandering van niefiksie na fiksie. Ek soek ook meer substansie. En dan laat knal hy daardie sin. Nie orraait nie. Boeke kan onsekerheid myn, maar resensente moenie onseker wees nie.

by crito

Reaksie en teenreaksie

Mei 19, 2020 in Uncategorized

Jeanne Goosen – ’n Lewe vol sinne, deur Petrovna Metelerkamp. Resensie: Joan Hambdge (Boeke24)
Jeanne Goosen – ’n Lewe vol sinne, deur Petrovna Metelerkamp. Resensie: Herman Lategan (Rapport Boeke)
Jeanne Goosen – ’n Lewe vol sinne, deur Petrovna Metelerkamp. Resensie: Daniel Hugo (Rapport Boeke)

Mens vra jou dikwels af wat die intensie is met ’n boekeblad. Wil dit nuus bring oor boeke? Wil dit ’n barometer wees van die gehalte van nuwe publikasies? Wil dit aan lesers leiding gee oor presies wat die moeite werd is om te koop en te lees? Wil dit gewoon iets uiters leesbaars aan die koerant se kopers gee?
Crito het hierdie vrae al tot satwordens in hierdie blog bespreek. Nou, in die inperkingstyd van 2020, duik die vraagstuk weer op. En steeds bly die allerantwoord: Ietsie van als, met die swaartepunt van Sondagblaaie by die laaste vraag, en by dagblaaie by die tweede vraag.
Ek het die voordeel van Daniel Hugo se eenvoudig skitterende resensie – dit plaas Hambidge en Lategan se besprekings in ’n ander lig as wat ek aanvanklik van hulle gedink het.
My aanvanklike gevoel oor Joan Hambidge s’n was dat dit op ’n hoër peil is as haar meer onlangse pogings oor ander boeke. Sy het duidelik meer moeite gedoen met die skryf van haar bespreking, soos te sien is in haar formulering, uiteensetting en aanpak in die begin. Maar algaande verval sy weer in die patroon van enkelstaande indrukke, paragraafsgewys gelys, sonder enige poging om die indrukke te snoer met oorgange of verbindingsgedagtes. Slordighede sluip in en uiteindelik lyk dit of sy belangstelling verloor het met ’n slotopmerking wat doodgewoon futloos is en nie haar geesdrif in die begin van die resensie reflekteer nie. Sy vertel van anekdotes wat sy onthou, heel interessantes – maar nugter alleen weet of sy hulle ook in die boek voor hande gelees het. Op sommige plekke sal ek haar die voordeel van die twyfel gee omdat dit lyk of dinge wat bymekaar hoort moontlik deur die redakteur geskei is om die resensie te rek (die paragrawe oor “klein foutjies” wat ingesluip het). Maar in sy geheel is Hambidge se resensie een wat besonder goed begin en dan uitrafel.
Herman Lategan se bespreking dra al die kenmerke van ’n resensent wat weet dit is sy opdrag om Sondaglesers te vermaak en te boei. Hy doen dit dan ook in die oortreffende trap. Hy maak die onderwerp interessant, hy skryf met deernis oor die boek se onderwerp, lig dinge uit wat wetenswaardig is. Hy laat jou lekker lees. Hy sê dat daar foute in die boek is, maar dit is duidelik dat hy eintlik nooit afwyk van sy bedoeling om die wonderlike mens Jeanne Goosen te besing nie. Uiteraard moet die leser dan ook vir lief neem daarmee dat hy/sy dit nie hier te make het met kritiek nie; dit gaan hier oor reaksie op ’n boek, en die aanklank van die resensent met die onderwerp van die biografie. In sy geheel genome, dink ek nie Lategan het ’n resensie geskryf nie, maar ’n heel besonderse artikel. Ek vermoed die redakteur van Rapport Boeke het ook só gedink, vandaar die gewilligheid om Daniel Hugo se korrektief te plaas.
Daniel Hugo se reaksie op die biografie is dié van ’n kritiese leser. Hy vind die biografie te lig weens die verontagsaming van “basiese joernalistieke en navorsingsreëls”. En dan noem hy hulle, een vir een. (Sommige daarvan het Joan Hambidge in die verbygaan aangestip as byvoorbeeld “voorspelbare probleme” sonder om dit krities te probeer deurpriem.)
As ’n mens Hugo se bespreking stip lees, is dit duidelik dat hy uit die staanspoor gesteld is op die motivering van sy bespreking as geheel, en die onderlinge opmerkings op hul eie. Dit is die soort resensie waarop ’n mens baie moeilik kan antwoord, want sy finale uitgangspunt is dat dit ’n veel beter publikasie kon gewees het, en dat die skrywer daarvan reeds getoon het dat sy daartoe in staat is (haar Jonker-biografie).
Hugo se aanpak verskil van Hambidge en Lategan s’n omdat hy krities is, en dit sy doel maak om die Goosen-biografie te meet aan die maatstawwe wat mens vir sulke publikasies stel. Hy is die barometer van gehalte. Hugo laat hom nie uit oor die kleiner detail van Hambidge se “lowende” bespreking nie, maar ek kan my indink dat hy net die kop sou geskud het oor haar byhaal van Edmund White se biografie van Jean Genet.
Ten slotte wil ek net, ter ere van my Crito-voorgangers en moontlike opvolgers net een vraag by die klomp in my openingsparagraaf voeg: Moet boekeredakteurs en boekbladlesers van resensente verwag om ten volle krities te wees?

Draairivier, deur Engela Ovies. Resensent: J.B. Roux (Boeke24)
Draairivier, deur Engela Ovies. Resensent: Deborah Steinmair. (Rapport Boeke)

Alles in ag genome, laat albei resensies my lus voel om hierdie debuutwerk te lees. Mens sou selfs, gewapen met veral Steinmair se bespreking, in geselskap daaroor kon saamgesels. Daar is net een probleem, en dit het helaas niks met die boek of die outeur te make nie. Dit is naamlik dat die een resensent, Deborah Steinmair, ’n werknemer is van ’n uitgewery wat ’n konkurrent is van die uitgewer van die boek onder bespreking. Het sy negatief geoordeel, sou daar vingers na haar gewys word; sy het egter hoogs positief geoordeel en my verbasing sal nie groot wees as daar steeds vingers na haar gewys word nie. (Probeer sy die skrywer subtiel afvry vir haar eie uitgewery? Wat is haar agenda? En so meer, en so meer.) Dit is nie die eerste keer dat so-iets met Steinmair gebeur nie. Ek beskou haar as een van die beste en leesbaarste resensente van Afrikaanse boeke van hierdie era, en wens dat sy haar nie op hierdie manier blootstel aan kritiek nie. Dit is internasionaal die gebruik dat boekeblaaie nie uitgewers toelaat om hul konkurrente se publikasies te resenseer nie. Dis ’n gebruik wat met vrug hier gevolg kan word.

Somtotaal, deur Anchien Troskie. Resensie: Juliana Coetzer. (Rapport Boeke)
Wat ek hiervan geniet het, is die moeite wat Coetzer gedoen het om Somtotaal te vergelyk met ’n ander roman wat ’n soortgelyke uitdaging aan die skrywer gebied het. Die resensent verwys laat in die resensie na gedeeltes in die boek wat in Xhosa is, en sê dan dat sy spyt is dat sy nog nie ’n inheemse taal onder die knie het nie. Dis ’n geldige opmerking, maar die vraag is vir my of die Xhosa-gedeeltes nie ’n leesversperring is nie. Sou die skrywer ook die dialoog in die spreker se taal gerapporteer het as dit Russies, Frans, Artabies of wat ookal was?

by crito

Grendel-ennui

Mei 7, 2020 in Uncategorized

Van my beste vriende is groen pyltjies en bruin bottels: Koffietafelboek vir ganjamense en ander fragmentlesers, deur Kleinboer. Resensie: Fanie Olivier. (Boeke24)
Wanneer ’n mens Fanie Olivier se geduldige, begrypende bespreking van hierdie bundel lees, en jy kom by sy slotopmerking oor die moontlikheid dat die bundel dalk sensitiewe lesers sal ontstel, dan sug jy ’n diep sug en jy dank jou sterre dat ons nie meer in die hoogty van FIJ en Merwe en al daardie slim manne lewe nie. Wat sou hulle met Kleinboer aangevang het? Laat dié gedagte maar ’n nagmerrie bly. Ek slaan hierdie resensie hoog aan, maar ek dink Olivier kon die opmerking oor sensitiewe lesers maar uitgelaat het.

Het jy geweet ek kan toor, deur Jeanne Goosen. Resensie: Rudolf Stehle. (Rapport Boeke)
Die grendeltyd is besig om mens sag te maak. Normaalweg sou Crito gemor het oor die akademiese nuk van die skryfstyl, maar ag wat, wat maak dit saak? Nie dat hy verstommend nuwe insigte aanbied nie. Wie sou kon? Hy het wel ’n heerlike manier van formuleer, en ’n gawe om dinge netjies saam te vat.

As jy van moord droom, deur Deborah Steinmair. Resensie: Annelise Erasmus. (Rapport Boeke)
Annelise Erasmus kom uit ’n filosofiese omgewing. Die manier waarop sy haar resensie aanpak, is vars en welkom. Haar betoog verval nie in voorspelbare gemeenplase nie en haar analise van die teenstellings en teenoorgesteldes in Steinmair se roman bring ’n varsheid na die muwwe wêreld van resensies. Ek hoop ons gaan meer van haar resensies te lese kry.

Uit die kroes: Gedigte deur Lynthia Julius. Resensent: Nathan Trantraal. (Rapport Boeke)
Ek begin al uitsien na Trantraal se resensies. Dit is ’n uitdaging om agter die kap van sy Kaaps te kom, maar sodra mens in die swing of things is, by wyse van spreke, is dit heerlik om te sien watse maatstawwe hy aanlê en hoe hy uiteindelik by ’n posisie kom waar hy min of meer die kunswerk benader soos Leavis sou.