Profile photo of crito

by crito

Smoelneuker

Oktober 10, 2018 in Uncategorized

’n Resensie wat die leser wil lok met die woorde “Die interessantste aspek van ’n ietwat teleurstellende nuwe boek” nooi mens nie juis om dit te lees nie. Maar die resensent is Hermann Giliomee, en die boek handel oor die Afrikaner-Broederbond, of Afrikanerbond soos dit deesdae bekend wil staan:  O.J.O. Ferreira se Broederskap: Eeufeesgeskiedenis van die Afrikaner-Broederbond en die Afrikanerbond 1918-2018. Daarom het ek dit met groot belangstelling end-uit gelees afgelope Sondag in Rapport.

Synde ’n gerekende historikus maak Giliomee eers ’n wye draai by al die vorige boeke wat oor die AB verskyn het. Hy lys hulle almal, en dit is nogal inseggewend wat hy alles daaruit oprakel.  Die belangrikste is sekerlik dat daar reeds ’n enorme stuk navorsing oor dié geheime organisasie gedoen is, en dat dit duidelik té omvattend is vir publikasie. Nou moet mens in universiteitsbiblioteke gaan soek daarna. Vir diegene wat nog toegang tot sulke biblioteke het, die skrywer is Ernst Stals, en Giliomee dink hy is die bye se bene.

Wanneer hy by die boek uitkom waaroor die resensie eintlik gaan, O.J.O. Ferreira s’n, is hy louwarm tot koud in sy reaksie. ’n Groot deel het hom verveel, maar daar is darem iets wat sy aandag geboei het, naamlik ’n bespreking van hoe die AB van die jare tagtig af tot nou gesukkel het om “leiding te gee”. Daardie taalgebruik is genoeg om mens se kliere te laat verkrummel. Maar dis nou seker hoe dit is. ’n Geheime organisasie wat nie meer alte geheimsinnig is nie, se ledetal kom oorwegend uit 8% van die Suid-Afrikaanse bevolking, en hulle wil uit hul eie kom “leiding gee”.

Die rede hoekom koerante graag gesaghebbendes vra om boeke soos hierdie te resenseer, is om die boek te meet aan bestaande literatuur en feite. ’n Meer ideale persoon as Giliomee kon Rapport nie gekry het nie. Sy liefde vir Afrikaans en die Afrikaner is nie onder verdenking nie, maar ek sou verbaas wees as hy ooit ’n lid van die organisasie was.

Wanneer hy die boek begin meet, skiet dit duidelik vir hom hopeloos te kort. Hy wys daarop dat in die boek se opsomming van die Stals-manuskrip daar min of geen verwysing is na twee gebeurtenisse waar die AB ’n baie sterk rol gespeel het – die Ekonomiese Volkskongres van 1939, en die ander is ’n Bondsraadvergadering in 1956 waar voorgestel is dat die destydse NP-regering deur kwotas steun aan Afrikanerondernemings moes gee.

Danksy Anton Rupert en Andreas Wassenaar is daardie idee “van die tafel gevee”. Van hier af is dit ’n bitter interessante resensie. Die boek spreek op sy sterkste tot Giliomee wanneer dit gaan oor die sukkeljare van die organisasie sedert die jare tagtig. Hy skets ’n prentjie van ons ontgogeling, en haal dan vir Niël Barnard aan. Barnard, voormalige hoof van die nasionale intelligensiediens, het daarop gewys dat meeste lede van die AB, toe daar in die vroeë jare negentig om poste meegeding is, nie die moed van hul oortuiging gehad het om te erken dat hulle wel lid van die AB was nie.

En dan kom hy by sy slotvraag, wat ’n mens nogal beïndruk omdat hy so openlik agterdogtig is oor die AB se ou mantra van dienslewering: “Die historikus moet inderdaad ook die vraag stel: Het die besluit om ’n AB-lid te word, veral sedert ongeveer die laat 1960’s, oor loopbaanbevordering of oor toewyding aan die saak van Afrikaans gegaan?”

Daardie vraag gaan nog lank bly hang in ons midde. Baie mense dink hulle weet wat die antwoord is.

Dit is ’n lang resensie, maar dit tel intensiteit op soos dit ontwikkel, en eindig dan met een van die grootste smoelneukers wat ek nog in ’n bespreking van ’n feiteboek gelees het.

Profile photo of crito

by crito

Ton en grense

Oktober 3, 2018 in Uncategorized

Ton Vosloo se herinneringe, Oor grense, met subtitel ’n Lewe in die media in ’n tyd van verandering, is duidelik een van daardie publikasies wat uiteenlopende reaksies uitlok. Ek het dit eers klaargelees voordat ek na die resensies gekyk het. Ek is bly ek het dit gedoen, al is dit vir die doeleindes van hierdie rubriek nie altyd die beste procedé nie.

Die drie resensente is Johannes Froneman en Joan Hambidge in Boeke24, en die afgetrede regter Johann Kriegler in Rapport Boeke. Aldrie is verdienstelik. Op ’n heel merkbare manier vul hulle mekaar aan, en een van hulle sal om die beurt aspekte wat die ander dalk gemis het, of anders interpreteer het, vir die leser uitlig.

Johann Kriegler is byvoorbeeld geïntrigeer deur die subtitel, wat hom laat dink aan Gabriel García Márquez se Love in the Time of Cholera. En die titel self is vir hom dubbelsinnig. Mens sou dit meerduidig kon vind, maar Johann Froneman gee ’n baie oortuigende verklaring (dit sluit aan by Oor grense heen, ’n boek wat in 1992 oor die ou Nasionale Pers verskyn het. En daarmee raak die aansluiting van die subtitel by Marquez minder waarskynlik, ’n homofoniese aberasie.

Froneman, op sy beurt, verwys na die verlore boek oor Naspers se honderd jaar, in die hoop dat dit tog nog gepubliseer sal word. Joan Hambidge besluit weer dat dié saak nie net ’n verbygaande verwysing in haar resensie kan wees nie, en lig dit groter uit:

“Verskille tussen Vosloo en Bekker word vertel oor (‘n vroeëre boek deur Lizette Rabe) die geskiedenis van Naspers. Bekker se gevoel was dat dit nie moes verskyn nie. ‘As hulle oor die maatskappy se verlede moes lees, sou dit die aandag van die ANC-regering op die maatskappy vestig en kon dit sy gereguleerde besighede, soos DStv en digitale uitbreidings, in die gedrang bring.’ Dat dit waarskynlik ’n oorreaksie was, is nou duidelik.”

Daarna lees mens Johann Kriegler se resensie, veral die gedeelte waarin hy ’n gesprek verbeel met Ton Vosloo een wintersaand voor die kaggel met ’n bottel of wat. En jy besef dat as Koos Bekker dié resensie lees, hy waarskynlik heeltemal van Hambidge sal verskil oor sy “oorreaksie” en sy teenkanting teen daardie geskiedenis opnuut sal bevestig.

Ek het Froneman en Hambidge se resensies met groot waardering gelees – hul aanpak is albei van só ’n aard dat mens ’n baie goeie idee kry van die waarde van Vosloo se bestekopname.

Kriegler s’n het meer by my geresoneer, omdat ek ook soos Kriegler gevoel het dat ek graag met hierdie man Ton Vosloo sou wou gesels, en hom as mens leer ken.

Die baie kritiese vrae wat Kriegler stel oor die rol van die groot Afrikaanse koerantgroep is ’n bonus, en dit verskaf die soort pitkos wat ’n koerant sekerlik aan sy lesers wil verskaf. ’n Mens moet onthou dat Kriegler met ’n resensie vir Rapport eintlik die vesting van die vors betree, wat die volgende paragrawe in sy resensie dan heel merkwaardig maak:

“Maar die skrywer is nou eenmaal te intelligent en polities deurwinter om die selfbegogeling in sy lofrede vir Naspers nie raak te sien nie. G’n denkende Afrikaner kan tog vandag – 2018, met die wrange vrugte van ons vertraagde rasseskikking oral te sien – werklik glo dat “die pad voorberei [is] vir ’n groot politieke verandering: Die aanvaarding van ons swart landgenote as deelgenote” nie (bl. 25). Wil die memoiris in alle eerlikheid vandag ontken dat Nasionale Pers reeds doer in die 1950’s sy roeping as gewete van die Nasionale Party versaak het? Kon die wyse manne van Keeromstraat werklik die Bantoestan-storie van “aparte vryhede” vir soetkoek opgeëet het? Het hulle regtig daarin “ ’n moontlike ontsnaphoek gesien, weg van die oorwig swart getalle in Suid-Afrika” (bl. 20) terwyl daar “denkende mense [was] wat verder as die naakte rassisme van die NP gekyk het” (bl. 19) – en daarvoor verguis is?
“Hoe verskoon ons hul klakkelose napraat van die NP se vervreemding (en in duisende gevalle konstruktiewe verbanning) van ons bruin taal-, kultuur-, gees- en meesal geloofsgenote? Bowenal, hoe verduidelik ons die onreg teenoor hierdie politieke bondgenote? Hoe verduidelik ons daarmee saam die grondwetlike geknoei en wettiese kunsgrepe waarmee die bruin mense ontkieser en ontheem moes word?”

Kriegler vra baie harde vrae, en ek sou wat wou gee om te weet wat Vosloo (en iemand soos Koos Bekker) se reaksie daarop is. Die laaste helfte van Kriegler se resensie is iets besonders. Dit lig die bespreking bokant die vlak van gewoon ’n reaksie op ’n boek. Dit word ’n reaksie op die waardes en geskiedenis wat verteenwoordig word deur die memoiris.

Oor net een ding verskil ek van Kriegler – ek vind die buiteblad nie innemend nie. Het die uitgewer nog nie gehoor van liggaamstaal nie?

Sekerlik het ek meer aandag aan hierdie drie resensies gegee omdat ek ’n akademiese belangstelling in die media het. Tog voel ek dat koerantlesers nie daaroor heen sou beweeg nie – aldrie is onderhoudend en dra by tot ons kennis van iemand wat ons eerbied verdien.

Profile photo of crito

by crito

Besoedelde geskiedenis

September 19, 2018 in Uncategorized

Ek wonder of dit nog ooit gebeur dat koerante resensies aan resensente teruggee met aanduidings van hoe daardie resensie beter of interessanter aangebied kan word? Die resensie wat hierdie vraag vir my opgewerp het, is Anna Kemp s’n oor ’n Skerfie glas, Erika Murray-Theron se familiegeskiedenis (Rapport Boeke).

Dis nie ’n swak resensie nie. Dit kon net veel beter aangepak gewees het – en ek sê dit nie uit wysneuserigheid nie. Ek sê dit omdat Anna Kemp aanduidings gee dat sy die belangrikste aspek van Murray-Theron se werk raakgesien het, en dit voorts staaf met verwysings wat aantoon hoe dit werk, en die skrywer se insigte, aansluit by ander internasionale publikasies.

Die kern daarvan is ’n verwysing na Eva Hoffman se After Such Knowledge: Memory, History and the Legacy of the Holocaust. Sentraal híér is die problematiek waarmee die kinders van mense wat Nazi’s was ná die uitspeel van die tweede groot wêreldoorlog te kampe had, en die verskriklike nagmerrie waarmee dit hulle laat: “I could imagine the dismay of learning you are the inheritor of a tainted, an abhorrent history”.

Uiteraard is dit presies hierdie gedagte waarmee baie jong, wit Suid-Afrikaners vandag worstel. En dit is hierdie vraagstuk wat sekerlik sorg dat Murray-Theron se boek baie aktueel is en, wat my betref, ’n baie belangrike publikasie is.

Maar Anna Kemp het daardie problematiek gelaat vir die baie lang voorlaaste paragraaf. Die aanloop daartoe is ’n uiteensetting van die inhoud, van die mense wat “klein staan in ’n wye landskap”. Dit is die verhaal van vroue se wedervaringe in Murray-Theron se familie. Dit noop Kemp dan ook uiteindelik om te sê dat ’n Skerfie glas veral tot vroue sal spreek.

Dit is darem ’n geweldige eng siening, so asof dit onmoontlik is om ’n situasie te bedink waar manlike lesers nie ook daardeur aangespreek sal word nie. Maar nou ja, as mens die boek net as ’n versameling sienings van die vroue in Murray-Theron se voorgeskiedenis wil sien, dan kan ek verstaan hoekom Kemp tot hierdie konklusie gekom het.

Kemp maak wel die punt dat die derde laaste hoofstuk in die boek, “Witbrood”, merkwaardig is, wat dan die aanknopingspunt met Eva Hoffman gee. Ek het, net vir interessantheid gaan kyk hoe resensente in die groot oorsese koerante destyds op Hoffman se boek gereageer het. Die besprekings in die Londense Observer en Independent gee albei dadelik ’n breë blik op die kernprobleem: hoe verwerk die huidige geslag die kollektiewe skuld van ’n besoedelde geskiedenis. Dié aanpak was ook by ‘n Skerfie glas nodig.

Om dan terug te kom na ’n reaksie op Murray-Theron se werk, en die saak op sy naam te noem, wat Kemp nie doen nie: Hoe moet ons, en ons kinders, rekenskap gee van ons ouers en voorouers se aandeel in die skep en afdwing van die apartheidstelsel?

As ek Kemp reg verstaan, is dít wat Murray-Theron in die derde laaste hoofstuk van ’n Skerfie glas doen. Binne die konteks van veral die Afrikaner se versplinterende groepsidentiteit, maak dit van hierdie werk van Murray-Theron een van die belangrike bydraes tot dit wat oorgebly het van die Afrikaner se kulturele bewussyn.

Dán is dit nie ’n boek wat net tot vroue spreek nie.

Kemp sluit af met die opmerking “En oor 100 jaar sal die dokumentêre waarde van hierdie pointillistiese skildery (bl. 203) ’n nóg groter reik­wydte hê.” Ek twyfel nie daaroor nie. Ek glo egter vas dat mens nie ’n honderd jaar daarvoor te wag nie, en dat Anna Kemp dit in die eerste paragraaf al moes gesê het.

Profile photo of crito

by crito

Hoe dit gesê word

September 5, 2018 in Uncategorized

Alhoewel ek deesdae taamlik kieskeurig is oor die boekresensies wat ek end-uit lees (het vanoggend nog die NYRofB ongelees eenkant gesmyt om na Markus Jooste op TV te kyk), moet ek erken dat ek enigiets uit Jean Meiring se pen dadelik lees. Mens bou ’n gevoel op oor ’n resensent se smaak en insig.
Afgelope Sondag het hy vir Rapport Boeke geskryf oor ’n debuutwerk, Annie Klopper se roman, Die tragiese saak van Pamina Vermaak.
’n Ou aksioom van die joernalistiek is dat debuutwerke met sagte handskoene hanteer word. Hou die lang lem vir die tweede werk. Die opskrif van die resensie, “Dié boek klots van die clichés”, sou my normaalweg laat aanbeweeg het na ’n volgende resensie. Jean Meiring se naam het my dit wel laat lees.
Wat sal Annie Klopper uit hierdie resensie leer? Waarskynlik dat mens baie seker van jou aanslag moet wees as jy dit waag op die gebied van satire en pastiche.
Meiring se bespreking laat dadelik een ding blyk: Hy was gewillig om deur die boek oorrompel te word. Hy gee uit die staanspoor tekens dat hy die kodes van die omslag raaksien, en lus het vir die spel wat gespeel gaan word.
Sy precis van die inhoud is lekker baldadig geformuleer, genoeg so om my te laat wonder of die boek tog nie vir my bedoel is nie, die negatiewe implikasies van die opskrif ten spyt.
Maar dan begin hy met sy kritiese aantekeninge, en begin mens besef dat die dinge wat gaan volg, sal veroorsaak dat jou positiewe gevoel na negatief swaai. Die koerantleser is gewaarsku, die skrywer maak aantekeninge oor die dinge wat sy volgende keer moet vermy, en die uitgewer voel ongemaklik.
Dit is ’n boek wat meer substansie kort, suiwerder dialoog-hantering, en fyner redigering.
Maar aan die ander kant kondig Meiring tog ook die begin van ’n skrywersloopbaan aan. Hy het waardering vir baie aspekte van die boek – die feit dat daar wel soms ’n ironiese metastem is, en die deursurende humor.
Annie Klopper sal sekerlik baat kan vind by hierdie bespreking, en dit is uiteindelik wat die belangrikste is.
Kay-Ann van Rooyen se resensie van Tinus Horn se Wat het geword van Dinsdag? (Rapport Boeke) is toereikend, maar ook effens teleurstellend. Haar reaksie op Horn se boek is nie te fouteer nie, en ek is seker dat skrywer en uitgewer albei in hul skik sal wees daarmee.
Wat my kwel, is dat sy nalaat om aan te toon dat Horn aansluit by ’n baie gewilde tema in die internasionale letterkunde, dié van kunsvervalsing. Hoe vergelyk dit met die bekende werke van Donna Tart, Martin Suter, William Gaddis en Dominic Smith? Het sy dit genoem, het die resensie dadelik gewen aan gesaghebbendheid.
Schalk Schoombie het vir Boeke24 geskryf oor Jean-Pierre de Kock se Die daggaboer. Schoombie het ’n koel oog. Buiten die een opmerking oor die hoofkarakter wat homself moontlik aan sy eie produk vergryp het, vermy hy die soort humor wat ’n roman oor iemand wat met dagga boer naby Baarskeerdersbos amper noodwendig by mense uitlok. Hy lees die roman met ’n meer afstandelike benadering, sy waarneming oor die tematiek baie skerp en sy plasing van die werk binne ’n verwysingsraam baie nuttig: “In die trant van ’n man alleen teen die natuur, ’n Crusoe op sy eiland, Henry David Thoreau se ode aan Walden, Hemingway se ou man en die see, kies Lennet obsessief die donkergroen paadjies van alleenwees, wegkruip en oorleef.”
Daar straal ’n warmte jeens die boek uit die resensie, en ek is seker meeste lesers sal dit raaksien.

Profile photo of crito

by crito

Eerste reaksie, top-resensie

Augustus 20, 2018 in Uncategorized

Wanneer laas het soveel mense uitgesien na ’n boekresensie? Wie ookal die eerste resensie gepubliseer kry oor die opspraakwekkende boek Die seuns van Bird Island (deur Mark Minnie en Chris Steyn), het ’n kans om die openbare debate daaroor te beïnvloed. Omdat dit so ’n sensitiewe saak is, sal elke woord van die resensent net so deeglik geweeg word as die boek self.

Hermann Wesserman, hoof van die departement mediastudies aan UK, spreek toe die eerste oordeel uit in sy resensie in Rapport Boeke. Crito is nie geneig om te jubel oor resensies nie, maar hierdie is loshande een van die bestes wat daar in baie jare in ’n plaaslike koerant verskyn het.

Wasserman het die opdrag met soveel vernuf hanteer dat mens dit wil voorhou as toonbeeld van volwasse reaksie aan diegene wat die afgelope weke pro en contra in die sosiale en bedrukte media oor die boek gefulmineer het.

’n Mens kan seker van strategie praat wanneer jy ’n resensent se werkswyse met sulke resensies moet analiseer. Wasserman was bewus van die strominge van inligting en waninligting rondom die boek. Niemand kan só ’n resensie skryf sonder om uit die staanspoor te besluit dat jy nie die verlossende woord gaan spreek nie. Kan mens Steyn en Minnie se inligting vertrou? Wasserman het geweet dit is die kern van alle argumentasie oor die boek, en sê dan ook duidelik dat mens nie stawende getuienis moet verwag nie.

Dit dwing hom dan om as resensent ’n soort sydelingse sprong te maak. Dit gaan nie meer om die ou resensie-problematiek (Goeie/swak boek?) nie. Die vraag wat eerder gevra moet word, is: “Hoe lees ’n mens dus so ’n boek op ’n verantwoordelike manier?”

En hy identifiseer dadelik die moontlike reaksies: “Daar is waarskynlik minstens drie moontlike reaksies: woede, walging en ongeloof.”

Hy bespreek dié reaksies, en die redes daarvoor. Op hierdie punt in die resensie begin mens insien hoekom hy die bespreking ingelei het met die woorde: “Die pyn wat die Nasionale Party-regering al veroorsaak het, is reeds uitvoerig geboekstaaf, en tog blyk dit uit die bewerings in Die seuns van Bird Island dat aspekte van die regime se morele korrupsie dalk tog verhul gebly het.”

Wasserman behandel die aspek van ongeloof oor die boek se inhoud, en maak dan hierdie opmerking: “Daar is moontlik wel legitieme vrae oor die skrywers se metodes, die feitelikheid van hul aansprake en die gebrek aan konkrete bewysmateriaal, maar dit is iets heel anders as om die bewerings met ongeloof te begroet gewoon omdat die skokkende prentjie van molesterende ministers nie strook met ’n steeds diepgesetelde opvatting dat hul bewind eintlik tog ’n morele een was nie.”

As resensent sien hy die boek binne ’n groter prentjie, een waarin die debat oor die morele en etiese siel van die ou Nasionale Party en hul apartheidsregime nog nie afgehandel is nie. Sy argumentasie stuur hom na Hanna Arendt se opsomming van die “banaliteit van die bose”.

En dit bring hom by twee belangrike opmerkings.

Die eerste is dat ’n boek soos Die seuns van Bird Island sy leser dwing om na te dink oor sy eie aandadigheid aan “uitbuiting, verswyging en vergeet”.

Die tweede som hy as volg op: “As die verlede vir ons enigiets oor menslikheid geleer het, behoort ons snags wakker te lê oor die land se verlore geslagte.”

Terwyl Die seuns van Bird Island nog nie eens naastenby geregistreer het op die ANC en EFF se radar nie, bewonder ek Herman Wasserman  vir die besluit wat hy uiteindelik maak. Mens hoef maar net op Netwerk24 se webtuiste te gaan lees watse reaksies daar op die resensie was om te weet dat Wasserman in die finale instansie presies in die kol is:

“Indien niks anders nie, is dié boek ’n kragtige metafoor vir ’n hele stelsel wat ten diepste gegrond is op presies die verontmensliking, geweld en uitbuiting wat gruwelik manifesteer in hierdie verskriklike verhaal.”

Hoe meer ek oor hierdie resensie nadink, hoe meer besef ek hoe netjies Wasserman die gesprek oor die boek gelig het na ‘n volgende vlak. Interessant genoeg is die kommentare van lesers wat op Netwerk24 se webtuiste onderaan geplaas het, in min gevalle op daardie vlak.

As ‘n mens dan wil gesels oor die wyses waarop ‘n resensent deur sy reaksie op ‘n boek ‘n bydrae kan maak wat naas daardie boek verdien om lank die aandag van die leespubliek te geniet, is hier vir jou ‘n uitstekende voorbeeld. Nie alle boeke maak daarna nie – en nie alle resensente kry met sulke uitdagings te doen nie. Ek lig graag my hoed vir Rapport Boeke en Herman Wasserman.

Profile photo of crito

by crito

Lewende geskiedenis

Augustus 14, 2018 in Uncategorized

Ek wens daar was proffies soos Bill Nasson in die dae toe ek nog Geskiedenis op universiteit geloop het. Dit sou die vak veel lewendiger gemaak het, en dalk sou daar ook ’n bietjie humor ingesluip het.

Dít is ook wat mens in sy boekresensies terugvind: Interessantheid, en humor. Pas afgelope naweek resenseer hy vir Rapport Boeke die Van Riebeeck-vereniging se Seleksies uit die briewe van president M.T. Steyn, waarmee dié vereniging sy eeufees vier.

In die huidige tydsgewrig is M.T. Steyn sekerlik nie besonder aktueel nie, maar Nasson maak hom ’n figuur wat ons aandag verdien. Enersyds as kampvegter vir die Afrikaneridentiteit, en andersyds as voorstander vir wit nasiebou. ‘n Man wat gesukkel het om daaraan gewoond te raak dat sy mense die oorlog verloor het, maar opgegaan het in die vestiging van ‘n nuwe staat.

Maar mens kan eintlik aan Nasson se stelswyse agterkom dat hy hom verkneukel aan die hebbelikhede van die Vrystaatse president van weleer. Hy was ‘n man wat ewe besorg was oor die pryse van hotelkamer in Parys, Frankryk, as wat hy was oor die verlies van ’n koei op  sy plaas.

Dit is dié aangename mengsel van politieke hoogdrama, die alledaagse en die banale – soos sy liefde vir die warmbronne op Brandfort – wat die wese van Steyn se karakter onthul en dié keur van korrespondensie so roerend maak,” skryf Nasson.

Hy staan ook stil by die humor, maar dit is Nasson se eie humorsin wat my getref het. Hy weet dat die inhoud van Steyn se briewe vir die leser van ons tyd naby aan nul op die register van politieke korrektheid sal wees. Tog deins hy terug as dit by hom opkom dat hy moontlik ’n waarskuwing moet uitspreek dat M.T. Steyn se idees en rasse-opvattings onaanvaarbaar is in ons tydsgewrig. Vir hom voel dit asof só ’n waarskuwing neelbuigend sal wees.

“Moet die geskiedenis, soos met soveel ander dinge, deesdae ’n gesondheidswaarskuwing hê?”

En dan laat knal hy die ware juweel in hierdie resensie: “Buitendien, watter lewende Suid-Afrikaner sal nie plesier hê aan pres. Steyn se profetiese opmerking aan Merriman in Januarie 1906 nie: ‘If you look at our S. African, public, municipal & private, you will find that we are nearly if not absolutely bankrupt’. Of soos sekere Marxiste dit sal stel: As die geskiedenis nie hom as tragedie herhaal nie, herhaal hy hom as ’n klug.”

Profile photo of crito

by crito

Twee misdaadboeke

Augustus 8, 2018 in Uncategorized

Interessant hoe die berigte oor Die seuns van Bird Island alle ander boekenuus op die oomblik oorskadu. Alles word gerelativeer. Niks anders is meer opsienbarend nie. Op ’n manier jammer ook, want twee gewikste resensies het te midde van die nuusvlaag verskyn.

Jonathan Amid s’n oor Beyers de Vos se debuutroman, Wrok (Boeke24) is ’n top-resensie oor ’n misdaadroman. Amid lees duidelik baie wyd en weet presies hoe om die resensie só te skryf dat hy die aficionados se aandag sal vang – asook diegene wat op soek is na nuwe groeipunte in die Afrikaanse skryfkuns.

Die probleem met só ’n resensie is uiteraard dat die resensent moet sê waaroor die roman handel sonder om die uiteinde te verklap. Amid gebruik verwysings na ander skrywers se romans en karakters in sulke werke, Afrikaans en Engels. Hy skets die literêre teelaarde, die speurverhale van die jare dertig (ek vermoed hy dink aan Chandler, Hammett, en waarskynlik ook Ross Macdonald in die vyftigs, met wie se werk Wrok volgens Amid se om- en beskrywing duidelik raakpunte sal hê as dit ’n “emosionele slagaar” kloof).

En uit hierdie raam van verwysings takel Amid die tekstuur van Wrok: taalgebruik, strategiese skryfwerk (“meesterlike spel tussen vertel en verswyg”), die skep van memorabele karakters, die skilder van ’n herkenbare eietydse stadsomgewing.

Ek het lanklaas só lekker gelees aan ’n resensie. Daar is nog ’n geneigdheid om terug te val op beskrywings wat mens té dikwels in die media lees (bv. “die krimineel onderskatte …”), maar in die algemeen raak die leser daarvan bewus dat hy dit hier te make het met ’n resensent wat moeite doen om die regte woorde te vind vir sy eie leesreaksie.

En daardie slotparagraaf! So knap ek haal dit graag aan: “Die oortreding van die misdaadroman se reëls is uiteindelik ’n mees gepaste literêre antwoord op ’n samelewing waar die padkaart vir die Reënboognasie iewers op ’n ashoop lê.”

Aan die ander kant van ons ervaring van misdaad in moderne Suid-Afrika is Izak du Plessis se Godfather van die Wes-Rand. Theunis Engelbrecht het dit vir Rapport Boeke geresenseer.

Die boek handel oor Ralph Haynes, ’n misdadiger van die Wes-Rand, wat in 2011 spoorloos verdwyn het.

Engelbrecht sit dus met presies die teenoorgestelde opdrag as Jonathan Amid: Die uiteinde is bekend, en wat hom te doen staan is om nie al Du Plessis se nuwe feite uit te lap nie.

Hy moet die leser herinner aan dit wat reeds algemene kennis is, en lei na die boek. Die boek gaan oor ’n raaiselagtige verdwyning. Izak du Plessis is die aanbieder van feite, maar jy, die leser, gaan jou eie gevolgtrekkings moet maak. Engelbrecht moet diegene wie se nuuskierigheid geprikkel het, laat besef dat hulle al lesende ook speurwerk gaan móét doen.

Dít doen Engelbrecht wel deeglik, met net genoeg noem van name en verklap van knutselgoed om jou te laat besluit, hel, ek wil die res van die storie ook weet!

Profile photo of crito

by crito

Klein jakkalse

Augustus 1, 2018 in Uncategorized

Twee irritasies hierdie week. Kortliks daaroor.

Erika de Beer resenseer Dubbelspiraal van André Jansen vir Boeke 24. ’n Bedrewe joernalis, en ’n baie goeie resensie. Een dowwe kol. Sy aanvaar die uitgewer se versekering dat André Jansen die skuilnaam is van ’n “ervare, bedrewe spanningsverhaalskrywer”. ’n Klein bietjie speurwerk in die koerantargiewe sou haar materiaal verskaf het vir ’n baie meer substansiële resensie.

Sy slaan Dubbelspiraal baie hoog aan. Jansen se vorige boeke, Die Jerigo-krisis en Die Simson-opsie, was volgens die besprekings daarvan van veel ligter, verstrooiingsaard. Te oordeel aan De Beer se reaksie op Dubbelspiraal het die skrywer baie groot vordering as skrywer gemaak, en het hy iemand geword wat iets oor ons geskiedenis geskep het wat ’n groot leserspubliek verdien.

En dan Ihette Jacobs se bespreking van Waar rats die ribbok gaan, Briewe van Elsabe Steenberg.

Sy spring weg met verwysings na die onlangse publikasies van briewe deur en aan Elize Botha (sonder om haar naam te noem), André P. Brink en Ingrid Jonker. Daarna volg ’n opgawe van wie die ontvanger was van die briewe, en wat die agtergrond was waarteen die briewe geskryf is.

Alles goed en wel. Die resensie hanteer Steenberg met respek. In baie opsigte ’n nederige, opregte resensie oor ’n buitengewone mens.
Wat hierdie leser geïrriteer het, is alles wat nié genoem is nie. Elsabe Steenberg was die suster van André P. Brink. Sy was getroud met D.H. Steenberg, ’n kollega van T.T. Cloete in die jare wat Cloete en Brink dikwels haaks was. Die briewe wat onder die loep kom, is uit die jare 1962 tot 1996. Ek kan kwalik glo dat Elsabe Steenberg haar nooit uitgelaat het nie oor haar broer se werk teenoor die ontvanger van die briewe, haar vriendin Elizabeth Venter. Of oor die moeilike posisie waarin sy en dr. Steenberg hulle daardeur bevind het nie.

En ewe belangrik: Wat was haar politieke oortuigings? Hoe het die Brink-gesin op die twee pole gereageer?

Natuurlik kan ’n mens nie agterna verwag dat korrespondensie tussen twee vriendinne  hierdie sake aan die groot klok sal hang nie. Jy kan wel weet dat ’n mens met ’n bietjie stiplees wel antwoorde sal vind, en dit is waar die rol van die resensent belangrik word.

En in hierdie geval is dit om aan studente van en belangstellendes in die Afrikaanse letterkunde (en natuurlik koerantlesers in die algemeen) te verduidelik hoe uiteenlopend die Brink-gesin was, en hoe mens die een party, die merkwaardige suster van die literêre reus, moet begryp en leer ken.

Om weg te spring met ’n verwysing na André P. Brink, en dan in gebreke te bly om te noem dat Elsabe Steenberg sy suster was, dít is onaanvaarbaar.

Profile photo of crito

by crito

Die volle verhaal

Julie 24, 2018 in Uncategorized

Jou naam hoef nie Bob te wees om te weet dat koerante dwarsoor die wêreld sukkel nie. Sirkulasies daal, diepte van beriggewing neem af. Ook in Suid-Afrika: Min plaaslike publikasies kan byvoorbeeld op sakegebied die soort analise en verslaggewing doen wat die Financial Mail oorsee doen, om maar een te noem. Ons onvermoë om by die kern van die Steinhoff-saak te kom, kan herlei word na sakejoernaliste wat net so onverhoeds daardeur betrap is as die man op die straat.
Ons soek verklarings, maar die koerante sukkel om behoorlik agter die kap van die byl te kom.
Terwyl ek persoonlik in baie onaangename gesprekke met my makelaar daaroor gewikkel is, is Steinhoff en die Stellenbosse Boys (geskryf deur James-Brent Styan, en deur Nellie Brand-Jonker vir Rapport Boeke geresenseer) ’n boek wat nogal baie van my vrae help beantwoord het.
Of dit wel verduidelik, soos in die lokparagraaf by hierdie resensie beweer word, wat presies by Steinhoff gebeur het, en hoe dit so ongemerk kon plaasvind, is moeiliker om te konstateer.
Nellie Brand-Jonker het ’n baie interessante besluit geneem toe sy hierdie resensie geskryf het: Sy wou nie al die pêrels in die boek blootlê nie, maar wou wel oor die Steinhoff-fenomeen skryf aan die hand van James-Brent Styan se boek. Die fondse, die wetenswaardige geheime, na dié word verwys sonder om dit te identifiseer of by die naam te noem.
Mens sal oppervlakkig kan saamgesels oor die Steinhoff-dinge as jy haar resensie gelees het, want dit gee ’n baie deeglike voëlvlug oor die inhoud van die boek. Maar jy weet nie wie die Stellenbosse Boys is nie, jy weet nie aan watter koshuis Jooste ’n Jaguar gegee het nie, jy weet nie wie die bekende inwoners van Stellenbosch is met wie Jooste bevriend geraak het nie, jy weet nie wat Christo Wiese van Markus Jooste se stukkie skelm gesê het nie.
Hierdie dinge sal jy kry as jy die boek lees.
Vir my gevoel is dit ’n baie sterk resensie. Brand-Jonker staan uit die aard van haar beroep binne die stroom inligting wat sedert verlede Desember oor Steinhoff en Markkus Jooste in vloed gekom het. Sy weet wat om uit te lig, hoe om die koerantleser presies genoeg te gee om verder, soos sy dit stel, by daardie skindersessies langs die vleisbraaivuur te kan uithaal en saampraat.
Maar daarin lê ook haar kwesbaarheid. Dit is een ding om te kan sê dat James-Brent Styan sy inligting saamgestel het uit die honderde nuusberigte wat sedert Desember oor die maatskappy en Jooste verskyn het. Dit is ’n ander ding om te kan aandui of hy bronne oorgeslaan het, of weens tydsbeperking vir die publikasie nie in berekening kon bring nie.
Dit verg sekerlik heelwat insig en konsentrasie om uit die magdom inligting ’n boek te vorm wat alle beskikbare feite orden – en dan nog deur eie navorsing dinge by te voeg wat mense nie weet nie.
Wat Brand-Jonker nie sê nie, is of James-Brent Styan ook gaan delf het in daardie bodemlose put van wonderlike inligting, naamlik hofstukke van regsgedinge. Kyk byvoorbeeld wat het in die dae voor die veskyning van die resensie aan die lig gekom oor SARS en Christo Wiese (al was daar foute in die beriggewing). Natuurlik was daardie inligting te laat vir die boek, maar ’n goeie ondersoekende joernalis met tyd ophande sou wel in ’n verskeidenheid dokumentasie in die jare wat die Steinhoff-ineenstorting voorafgegaan het, ryke stof gevind het.
Christo Wiese het verlede week in ’n radio-onderhoud gesê dat joernaliste nie weet wat hulle doen nie. Dit is skerp taal – en ’n wonderlike uitdaging aan ondersoekende joernaliste. Maar in hierdie resensie se konteks dink ek moes Brand-Jonker vir ’n oomblik buite die stroom van sakeberiggewing getree het en ’n aanduiding gegee het van die beperkinge waarbinne die publikasie van Steinhoff en die Stellenbosse Boys geskied het, en wat die dinge is wat buite die loep val.
Sy is duidelik deeglik bewus van die vlietende aard van nuusberigte, en die feit dat mense vergeet wat hulle deur die jare in koerante gelees het. Haar waardering vir die boek spruit dan ook oor haar respek vir die ordenende vernuf van James-Brent Styan.
Intussen bly die verhouding tussen my en my makelaar gespanne, en wag ek, tesame met James-Brent Styan en die res van Suid-Afrika se seer getroffenes op die verlossende woord wat PWC einde van die jaar gaan spreek. Styan kan hom seker gereed maak, daar is nog boeke te skryf.

Profile photo of crito

by crito

Leesplesier

Julie 18, 2018 in Uncategorized

Dit bly altyd ’n ope vraag hoeveel skrywers afkyk by lewende persone wanneer hulle karakters skep. Meeste sal sê die karakters is die produkte van hul verbeelding – om lastersake te ontduik, sekerlik, maar ook om vriendskappe te behou. Maar ’n mens voel dit in jou gebeente, soms, dat ’n karakter uit die bladsy kan opstaan en sy loop kan neem, terug in die kontrei van die skrywer in.

In Fransi Phillips se nuwe roman, Liefde in die tyd van die internet gaan sy sover as om self as karakter in die verhaal in te beweeg. Francois Bekker verwys daarna in sy resensie vir Boeke24.

Dit is duidelik dat Bekker van hierdie skuif hou. Hy skryf ’n resensie waarin hy die boek se verhaal opsom – ’n besonder irriterende aanslag wanneer ’n resensent niks verder te sê het oor die boek nie. Bekker is duidelik nie van plan om die boek se plesier alles te verklap nie, en gebruik die verhaal as aanknopingspunt vir opmerkings wat bedoel is om mens nuuskierig te maak, en jou aandag te vestig op verdere dimensies in die verhaalstruktuur.

Só sê hy dat die hoofkarakter, Hanna, in Moskou ontvang word deur “niemand anders nie as die bekende skrywer (berug selfs), Fransi Phillips”. Sy vind Phillips aanvanklik hulpvaardig, “maar Hanna moet ligloop omdat dié skrywer haar as ’n karakter in ’n storie wil gebruik.”

Hy voer egter nie dié waarneming verder nie – die implikasie is duidelik, en die resensieleser se taak is nou om boekleser te word as hy die impuls het om sy nuuskierigheid te bevredig.

Bekker lig die dinge uit wat hom die boek “leesplesier uit die boonste rak” laat noem: stout romanse, humor, heerlike absuditeite, ’n teks gestroop van politieke korrektheid. Fransi Phillips gee selfs vir die Clintons hel.

Die vraag wat by mens opkom, is of daar dan geen fout te vind is met die roman nie. Is dit in alle opsigte voortreflik? As jy Francois Bekker se resensie stip lees, sal jy besef dat hy vreeslik baie oorlaat aan die dinge wat reeds by implikasie genoem is. Hy sê om mee te begin dat twee dinge hom opgeval het: Die roman het baie lekker gelees, en Fransi Phillips het baie slim te werk gegaan met die skep van haar teks.

Dit is seker al wat nodig is. As Fransi Phillips ’n tweede Karel Schoeman was, sou Bekker dit genoem het. Hy gee nêrens ’n aanduiding dat Phillips hoge letterkunde skep nie. Hy sê wel dat die boek hom besonder baie plesier verskaf het. Hy probeer nie ’n groter konteks skep met verwysings na ander skrywers van Phillips se era nie. Wat belangrik is, is dat haar nuwe boek slaag om te vermaak en te onderhou.